Het paarse gat

HET GAT KAN zes miljard groot zijn. Of twaalf miljard. Maar zeker is dat het tweede paarse kabinet veel te weinig geld heeft uitgetrokken voor ambtenarensalarissen en uitkeringen. Dat betekent extra bezuinigen op andere posten. Of de ambtenaren en uitkeringsgerechtigden afknijpen. Of allebei een beetje.

Het is wat moeilijk te geloven, omdat het zo in tegenspraak is met het financieel degelijke imago van Kok en Zalm. Toch is het zo: Paars II komt miljarden tekort. Dat komt doordat de regering er, op voorspraak van het Centraal Planbureau, van uitgaat dat de lonen in de marktsector de komende jaren slechts met 1,5 procent per jaar stijgen - en de uitkeringen en de ambtenarensalarissen dus ook. Maar de lonen in de marktsector stijgen op dit moment met 3,5 procent en het ziet er niet naar uit dat dit op korte termijn veel lager wordt. Aangezien de ambtenaren gelijk op willen gaan met de marktsector, en de uitkeringen gekoppeld zijn aan de lonen, heeft dit grote consequenties voor de overheidsbegroting.
‘Paars II komt met een gigantisch tekort te zitten’, zegt woordvoerder Gerard Veth van de ambtenarenbond AbvaKabo. Hij voorspelt een 'roerig voorjaar’, want de ambtenarenbonden zijn niet van plan om hun eisen te minderen. Jan Peter Balkenende, Tweede-Kamerlid en financieel woordvoerder voor het CDA: 'Ik ben erg benieuwd waar Paars die miljarden vandaan wil halen. Het kan bijna niet anders of dit gaat ten koste van het nieuwe beleid, van de mooie voornemens op het gebied van volksgezondheid of veiligheid.’
PvdA-Tweede-Kamerlid Jan van Zijl erkent dat de regering uitgaat van een te lage loonontwikkeling. 'Maar je moet kiezen uit twee kwaden. Want als je de loonontwikkeling hoger raamt, wordt het een self-fulfilling prophecy, dan jaag je de lonen als het ware omhoog.’ Hij geeft toe dat, door de te lage loonraming, de eerste gaten in de begroting al zichtbaar zijn. Van Zijl: 'Als de vakbeweging straks haar looneisen bekend maakt, is dat de eerste financiële tegenvaller voor het kabinet.’
Volgens de 'Zalmnorm’, de regel die minister Zalm vier jaar geleden al introduceerde, moeten de ministers de tegenvallers compenseren uit de eigen begroting. Maar daar gaat Van Zijl niet van uit. 'Mijn fantasie schiet tekort om te denken dat de hogere loonkosten en uitkeringsgelden ten laste komen van de departementen. Kijk maar naar de afgelopen periode, toen is ook op alle departementen meer uitgegeven dan de Zalmnorm toestond.’
Dat schreeuwt om een reactie van coalititiepartner VVD. Bij de VVD is op het moment echter niemand met verstand van financiën, laat een fractiemedewerkster weten. Hans Hoogervorst en Henk van Hoof, de cijferaars van de partij, zijn beiden staatssecretaris geworden, en de potentiële opvolgers 'zijn zich nog aan het inlezen’. Komend weekend trekt de VVD-fractie zich terug op de hei, dan wordt er een nieuwe financieel woordvoerder gekozen. Dan kunnen we het standpunt vernemen.
HOEVEEL de regering precies tekort komt, hangt vanzelfsprekend af van de uiteindelijke loonstijging de komende vier jaar. Iedere extra procent loonstijging kost de overheid zo'n zes miljard extra aan ambtenarensalarissen en uitkeringen. De rekensom is eenvoudig te maken. Er worden in Nederland 750.000 mensen rechtstreeks betaald door de overheid. Ambtenaren, onderwijzend personeel, militairen, politie. Totale loonsom: 65 miljard gulden. Eén procent daarvan is 650 miljoen gulden, per jaar. Is de loonstijging vier jaar lang 2,5 procent in plaats van 1,5 procent, dan kom je vier keer 650 miljoen te kort, is 2,6 miljard gulden. Plus ruim drie miljard voor de uitkeringen, is samen zes miljard gulden.
Gezien de huidige loonstijging van 3,5 procent gokt Paars zelfs twee procent te laag en koerst ze af op een gat van twaalf miljard. Maar het is niet waarschijnlijk dat die loonstijging van 3,5 procent vier jaar lang aanhoudt.
Paars II baseert zich met de geraamde loonstijging van 1,5 procent op berekeningen van het Centraal Planbureau. En het CPB baseert zich op zijn beurt op econometrische modellen. Volgens die modellen heeft lastenverlichting (het verlagen van belastingen en premies) een enorm dempend effect op de loonstijging. En aangezien Paars II van plan is de belastingen en premies met zo'n zeventien miljard gulden te verlagen, stijgen de lonen volgens het CPB slechts met 1,5 procent (wat nog minder is dan de inflatie).
'Maar dat mechanische verband tussen lastenverlichting en loondemping is er helemaal niet’, zegt FNV-voorzitter Lodewijk de Waal. Het CPB-model gaat ervan uit dat als mensen er dankzij belastingverlaging netto op vooruit gaan, ze minder geneigd zijn tot hoge looneisen. De Waal: 'Zo werkt het niet. Dat zou betekenen dat als de overheid maar genoeg lastenverlichting doorvoert, wij de enorme winsten gewoon bij het bedrijfsleven laten zitten. De vakbeweging laat zich bij haar looneisen niet leiden door de hoeveelheid lastenverlichting, maar door de productiviteitsstijging: wat wij verdienen voor de baas, willen we ook weer terugzien.’
Ook voor wie wél gelooft in de loonremmende werking van lastenverlichting is er een probleem. Want het grootste deel van de lastenverlichting van Paars II gebeurt pas in het jaar 2001, als het nieuwe belastingstelsel wordt ingevoerd. Terwijl het CPB doet alsof de lastenverlichting morgen al ingaat.
De woordvoerder van het ministerie van Financiën wil niet reageren, want 'het ministerie van Financiën is niet verantwoordelijkheid voor het regeerakkoord.’
PAARS II IS bij de opstelling van het regeerakkoord uitgegaan van een 'behoedzame’ economische groei van twee procent. De kans is groot dat de economische groei hoger uitvalt. In dat geval krijgt de overheid meer belastinggeld binnen, en is er dus ook meer geld om de gevolgen van een hogere loonontwikkeling te bekostigen. Er is alleen één probleempje: in het regeerakkoord van Paars II is afgesproken dat die extra belastinginkomsten slechts gebruikt mogen worden voor verlaging van het financieringstekort en voor lastenverlichting. Dus niet voor ambtenarensalarissen of sociale uitkeringen. PvdA-kamerlid Van Zijl neemt vast een voorschotje op de onderhandelingen met coalitiepartner VVD: 'Nou, dat lijkt me een te strikte interpretatie van de afspraken. Bij een hogere economische groei horen ook hogere salarissen en uitkeringen.’ Hij noemt ook een andere oplossing. 'Als de lonen inderdaad veel harder stijgen dan in het regeerakkoord geraamd, is het misschien niet nodig alle lastenverlichting die Paars op stapel heeft staan, door te voeren.’
Dan kunnen de hogere ambtenarensalarissen en uitkeringen betaald worden uit het geld dat gereserveerd is voor lastenverlichting. Jan Peter Balkenende van het CDA: 'Het is natuurlijk niet aan ons om een oplossing te verzinnen voor de problemen van de regering, maar wij hebben altijd al gezegd dat we geen voorstander zijn van algehele lastenverlichting.’
Dat kan een leuk één-tweetje worden tussen PvdA en CDA.