Televisie: Nieuwe tieten & De echte jongens

Het persoonlijke publiek

Documentaire betekent steeds vaker ‘egodocument’. Het persoonlijke, ooit synoniem voor wat een mens niet snel met anderen deelt, is publiek geworden. Dat is constatering, geen oordeel, al zijn de mediabrede golven van al dan niet uitgelokte intimiteiten niet te stuiten en vaak ‘ongewenst’.

Medium sacha polak foto bas losekoot 2

Bij het beoordelen van een egodocumentaire moet alleen artistieke kwaliteit en/of maatschappelijke betekenis en informatieve waarde gewogen worden: je hebt prachtige en belangrijke ‘ik’-producten en erbarmelijke. Toch is dat onderscheid deels theoretisch: wie een egodocumentaire als aangrijpend openhartig ervaart zal eerder artistieke verdiensten waarnemen dan iemand die er narcistische aandachttrekkerij in ziet.

Binnenkort twee films uit het genre. Katinka de Maar onderzoekt de moeizame relatie tussen jongens en onderwijs en andersom, met als inspiratie en handvat de schoolloopbaan van haar zoon Melle. Sacha Polak toont lijf en ziel in de periode voor en tijdens het preventief vervangen van haar borsten vanwege extreem erfelijk kankerrisico. De Maars film is ‘maatschappelijker’ van opzet. Weliswaar opent die met homevideobeelden van Melle als onrustige baby en eindigen we met hem als jongvolwassene, maar daartussen hebben we ook andere jongens gevolgd in hun problematische schoolloopbaan ten gevolge van concentratietekort, hyperbeweeglijkheid, dyslexie, add, adhd et cetera. En legio pogingen gezien om daaraan iets te doen, zowel uit publieke als commerciële hoek, variërend van fysieke uitputting onder leiding van een personal coach tot medicatie en uiteindelijk speciaal onderwijs.

Maar ligt het eigenlijk wel aan die jongens, of aan veranderde samenleving en onderwijs die niet meer om kunnen gaan met het ‘ewig Männliche’, vraagt De Maar zich af. In de toon van haar gesproken commentaar klinkt ‘ja’ – haar film ondersteunt dat maar ten dele. Misschien wordt gedrag te snel als ‘afwijkend’ gelabeld en wordt medicatie te snel en veel gebruikt. Bovendien feminiseren onderwijs en samenleving en begrijpt oude schoolmeester Bart uit de film wellicht beter dan veel juffen dat jongens niet continu tot stilte en rust moeten gemaand en moeten gymmen. Maar dat verklaart onvoldoende de soms extreme leer- en gedragsproblemen van Melle en veel anderen. Te veel kinderen mogen naar speciaal onderwijs zijn weggesluisd, de huidige ontmanteling daarvan is schadelijk en schandelijk, juist voor betrokken kinderen. De Maar blijkt een liefhebbende, dappere moeder die knokt voor haar welp en die zelfs schooljuf wordt om greep op de materie te krijgen. Maar welk inzicht dat haar oplevert wordt onvoldoende duidelijk.

Sacha Polak behandelt maar één casus: zichzelf. Dat is zowel overzichtelijk als link. Waarom een lijdensweg met wortels in het verleden (als baby verloor ze haar moeder aan borstkanker) en onheil aan de horizon (ze is draagster van hetzelfde risico – bedreigend voor haar maar ook voor een eventuele dochter) in een film vatten die voor iedereen te zien is? Inclusief onzekerheid wat te doen, verdringing, angst, onmogelijke keuzes en pijnlijke ‘scènes uit een huwelijk’ als gevolg daarvan? Maar aan het eind van de reis valt haar bijna-openingszin – ‘ik begin met filmen omdat dat de enige manier is waarop ik hiermee om kan gaan’ – te begrijpen en billijken. Polak is filmer en ondanks haar nog kleine oeuvre een grote: zie vrijdagnacht haar verbluffende Hemel op Nederland 2. Daarin filmisch vakvrouwschap en schrijnende intimiteit die zich herhalen in Nieuwe tieten, dat helaas geen fictie is.

Gefilmd zelfonderzoek in een tijd van grotere openheid dan ooit. Zeker, er is een element van ‘ziet mijn lijden’. Maar dat narcisme noemen gaat voorbij aan de urgentie en integriteit die grondslag zijn. Wat trouwens ook geldt voor De Maar.


Sacha Polak, Nieuwe tieten_, NCRV Dokument, maandag 7 oktober, Nederland 2, 22.55 uur. Katinka de Maar,_ De echte jongens film_, VPRO Holland Doc, woensdag 9 oktober, Nederland 2, 23.00 uur_

Fotograaf: Bas Losekoot