Het politiek correcte orgasme wilhelm reich 100 jaar

Heeft Wilhelm Reichs eigen leven al de trekken van een tragikomedie, de lotgevallen van zijn nalatenschap hebben die zo mogelijk nog meer. De theoreticus van het volkomen orgasme kijkt vanuit de hemel brommend neer op het gestuntel van zijn erfgenamen.
EEN AFGESLOTEN HOOFDSTUK is het, zo afgesloten als een hoofdstuk maar kan zijn. De seksuele revolutie van Wilhelm Reich heeft niemand nog iets te zeggen. Het idee dat er een koninklijke weg is naar het heil der mensheid en dat die weg via de geslachtelijke liefde loopt, is voorgoed een museumstuk geworden, bijgezet in het pantheon van twintigste-eeuwse dwaasheden, naast Lenins proletarische revolutie, Hitlers fascistische revolutie, Mao’s culturele revolutie en Bhagwans spirituele revolutie.

Okee, hier en daar zijn er nog wel een paar idioten te vinden die in de geest van Reich fabuleren over de definitieve gezondmaking van de mensensoort. Meer daar dan hier overigens, meer in het sektegevoelige Amerika dan in het wat nuchterder Europa. Zo treft men in het Amerikaanse Princeton nog een bloedserieuze Orgonomische Academie aan, waar men de experimenten van Reich met de door hem verzonnen orgonenergie onverdroten voortzet. Verspreid over heel Amerika biedt een nauwelijks slinkend aantal alternatieve genezers reichiaanse therapieën aan. Reichs orgon-accumulatoren, de omstreden kleine kastjes waarin men nieuwe orgonenergie kan opdoen, zijn in de Verenigde Staten nog volop in de handel. En het landgoed in Maine waar Reich woonde en werkte, doet nog altijd dienst als museum en als bedevaartoord voor de ware gelovigen.
Een en ander wordt inmiddels ondersteund door een wijdvertakt web van Internet-sites, waaruit we vernemen dat ook in Brazilië, Italië en Japan, ja zelfs in Duitsland het geloof in de heilbrengende werking van de orgonenergie nog niet is uitgewoed. Een Duitse reichiaan, Jürgen Fischer, claimt zelfs het onuitsprekelijke voorrecht te hebben genoten de hemelse Reich via een medium een vraaggesprek te hebben mogen afnemen. De inmiddels gevleugelde Reich blijkt in dat gesprek nog steeds dezelfde optimistische misantroop te zijn die hij tijdens zijn aardse bestaan al was. Ja, buldert hij, de mensen zijn slecht, allemaal. Maar redding is nog immer mogelijk, de verstoorde balans van de kosmische energie kan nog altijd worden hersteld.
Jammer genoeg, zo constateren Reich en Fischer in hun samenspraak, hebben de traditionele orgon-accumulatoren veel aan werking ingeboet, als gevolg van de zwaar vervuilde atmosfeer. Maar de veel sterkere ‘engel-accumulatoren’ zijn ongevoelig voor het milieu. Waarna Reich de geheimen van de nieuwe wondermachine aan Fischer toevertrouwt, die, het viel te verwachten, de kastjes vervolgens voor een schappelijke prijs aan de website-bezoeker te koop aanbiedt.
Heeft de engel Reich, zo kan Fischer niet nalaten te vragen, nog een mening over hoe het er tegenwoordig met de menselijke seksualiteit voorstaat? Ach, verzucht de etherische geleerde, 'de mensen begrijpen nog altijd niet dat seksualiteit iets volstrekt anders is dan zo maar wat Gebumse en Geficke tussen een willekeurige man en een willekeurige vrouw. Het is heel, heel, heel moeilijk om twee mensen zo ver te krijgen dat ze waarachtig geluk in hun seksuele leven vinden.’
'Hoe bedoelt u: “zo ver te krijgen”?’ wil Fischer weten. 'Bedoelt u: door de inspanningen van de hemelse elementen?’
'Luister eens’, riposteert Reich geprikkeld. 'Denkt u werkelijk dat twee mensen het enigszins aardig met elkaar kunnen hebben zonder dat daar vanuit de hemel hard aan gewerkt wordt? Neemt u nu maar van mij aan: de mensen zijn niet in staat in vrede met elkaar te leven. Ze kunnen het niet, ze hebben er de hulp vanuit de hemel bij nodig.’
DE 98-JARIGE REICH - het vraaggesprek vond eind 1995 plaats en verscheen afgelopen maand onder de titel Der Engel-Energie-Akkumulator: Mediale Gespräche mit dem Entdecker der Orgonenergie - blijkt niets van zijn oude, brommerige felheid te hebben verloren. Maar, en dat kan met zijn wolkige bestaan van het moment te maken hebben, veel meer dan het bovenstaande blijkt hij niet over de seksuele stand der dingen te melden te hebben.
Dat was vroeger wel anders.
Want in den beginne was er het orgasme. De hele orgontheorie, het is genoegzaam bekend, is niet meer dan een kosmologische sublimering van Reichs eerdere theorie over het orgasme. Het idee dat mensen geluk bereiken door met behulp van orgon-accumulatoren de energiebalans met de kosmos te herstellen, is een veralgemenisering van de gedachte dat het menselijk welbehagen afhangt van een goed orgasme. Met een goed orgasme herstellen we de balans in de huishouding van onze seksuele energie, zo luidde de theorie waarmee Reich in 1927 de psychoanalytische kring rond Sigmund Freud meende te verblijden. Maar Reichs collega-zieleknijpers, de Weense wonderdokter voorop, betoonden zich allerminst verblijd. Seksualiteit mocht volgens de psychoanalytici dan wel de toetssteen van de psychische gezondheid vormen, zo letterlijk en concreet als Reich dat in Die Funktion des Orgasmus opvatte, hadden ze het nu ook weer niet bedoeld. Reich werd uit hun kring verstoten en veroordeeld tot de lange, eenzame, met megalomanie en paranoia geplaveide weg die dertig jaar later zo ontluisterend zou eindigen in een Amerikaanse gevangenis.
Reichs orgasmetheorie was in de eerste plaats een diagnostische theorie. Zeg mij hoe u klaarkomt (of juist niet klaarkomt), en ik zeg u aan welke neurose u lijdt. Tegelijk was zijn orgasmetheorie een bevrijdingstheorie. Wie goed klaarkomt, mag zich bevrijd weten van alle krachten die het menselijk geluk in de weg staan. Met de orgasmetheorie in de hand bond Reich de strijd aan met kerk en kapitaal; instanties die, zo meende hij, hun macht ontleenden aan het feit dat ze erin slaagden de massa’s van een heilzaam orgasme af te houden. Een en ander resulteerde in een indrukwekkend netwerk van klinieken voor seksuele hygiëne die, het valt niet te ontkennen, heel wat nuttig werk verrichtten door mensen, in het bijzonder de bewoners van de volkswijken der grote Duitse steden, te helpen zich te bevrijden van de lustvijandige kluisters van religie en staat.
MAAR GEEN BEVRIJDING zonder onderdrukking, zo luidt de bittere les van de geschiedenis der moderne bevrijdingsbewegingen. Elke bevrijdingstheorie heeft als keerzijde een nogal dwingende theorie over hoe de nieuwe vrijheid er uit dient te zien. Achter Reichs bevrijdende orgasmetheorie blijkt een strenge, zeg maar gerust puriteinse opvatting schuil te gaan over de juiste manier van klaarkomen. Geheel terecht noemt Harry Mulisch in Het seksuele bolwerk Wilhelm Reich dan ook 'de Calvijn van de seksuele revolutie’.
Het vermogen om op de juiste manier klaar te komen heet bij Reich 'orgastische potentie’. Dat heeft niets te maken met kwantiteit, met het aantal keren dat men het kunstje flikt, maar alles met kwaliteit, met de juiste techniek en de juiste instelling. Dat stelt ook Mulisch in genoemd boekwerk vast, om daar even beteuterd als koket aan toe te voegen dat de meer dan tweeduizend vrouwen die tot dan toe zijn sponde hadden gepasseerd, volgens de theorie van Reich dus niet zijn potentie maar juist zijn impotentie bewezen, zijn neurotische donjuanisme dat gegarandeerd nooit tot een compleet orgasme leidt.
Hoe men correct en compleet klaarkomt, heeft Reich ooit in tien punten beschreven. De lijst leest als de handleiding voor een Black & Decker-boormachine. ('Fase zeven: Door het sterker en frequenter worden van de onwillekeurige spiercontracties stijgt de seksuele opwinding snel en exponentieel tot aan het acme, hetgeen normalerwijze gepaard gaat met zaadopwekkende spiersamentrekkingen.’) Interessant aan de puntenlijst is echter niet wat ze beschrijft, maar vooral wat ze niet beschrijft. Per implicatie zijn alle vormen van seksuele activiteit die niet aan het volkomen orgasme bijdragen, veroordeeld tot de categorie der perversies. Orale en anale seks, en daarmee alle homoseksuele bedrijvigheden, kunnen volgens de theorie slechts tot incomplete orgasmen en als gevolg daarvan tot ernstige neurotische aandoeningen leiden. Ook masturbatie geldt als ziekelijk en wordt door Reich alleen getolereerd in gemeenschappen van mannen die lange tijd van vrouwen verstoken zijn, zoals matrozen en soldaten.
DAAR ZOU MEN EENVOUDIG de schouders over kunnen ophalen, of men kan, zoals veel gebeurt, een en ander herleiden tot Reichs eigen psychoseksuele geschiedenis. Ernstiger is echter dat dat puritanisme voortleeft in het werk van een van Reichs succesvolste leerlingen, Alexander Lowen, die tot op de dag van vandaag in therapieland het nodige gezag geniet. Voor Lowen, zo lezen we in zijn hoofdwerk Love and Orgasm uit 1966, is de meest correcte houding om tot een compleet orgasme te komen de missionarishouding, met de man boven en de vrouw onder. Net als in de puntenlijst van Reich is voor hem het cruciale moment in het hele proces de overgang van willekeurige naar onwillekeurige bewegingen. Het bewuste bewegen van de bekkens dient na verloop van tijd een automatisch ritme te bereiken, waar geen bewustzijn meer aan te pas komt. Het zelfverlies bij het naderen van het orgasme ziet Lowen als het bewijs dat de elementaire levenskrachten de zaak overnemen. Als het goed is, wordt er tegen het hoogtepunt aan dan ook niet meer gepraat, laat staan gelachen. Correct klaarkomen is een ernstige zaak. Als het moment dan eindelijk daar is, voelen de betrokkenen zich één met het universum. Ze smelten niet alleen samen met elkaar maar met de ganse kosmos. Ze ervaren aan den lijve hoe de levengevende energie over hun hele lichaam uitstroomt. Ze raken vervuld van hemelse vrede, om even later als herboren terug te keren in het aardse bestaan.
Het is allemaal mystificerende kletskoek, vergeleken waarmee Reichs orgasmetheorie een wonder van wetenschappelijke nuchterheid is. Maar Lowen had er succes mee en ontwikkelde op basis van zijn opvattingen de zogenoemde 'bio-energetica’, een ook nu nog populaire vorm van nonverbale therapie waarbij veel orgastisch wordt geoerschreeuwd.
In de film WR: Mysteries of the Organism zien we dokter Lowen aan het werk. Hij brengt een vrouw in een paars gympak tot een climax door haar heftig met haar bekken te laten bewegen en snel in en uit te laten ademen. 'Ga door… Goed zo… Prima… We horen nu hoe de lucht spontaan het lichaam wordt ingezogen… En nu, kom op… hoofd omhoog, druk met je voeten op de grond… thaaaat’s it!’
Psychoporno, dàt is het.
IETS VERDEROP IN DE FILM zien we Lowen uitleggen hoe we iemands 'lichaamstaal’ kunnen 'lezen’. 'Je hebt geen lichaam, je bènt je lichaam’, licht de lijfwerkgoeroe toe. Ook dat is in oorsprong een idee van Reich, een van zijn meer lucide ideeën. Reich was in de jaren twintig de eerste analyticus die de klassieke positie achter de divan verliet en tegenover de patiënt ging zitten teneinde uit diens onwillekeurige gezichtsuitdrukkingen en lichaamsbewegingen conclusies te kunnen trekken over de aard van diens neurosen. Reich had daar een zeker talent voor, zelfs Freud moest dat erkennen. Maar in de handen van Lowen is die aanvullende diagnostische techniek verworden tot een irritant dogma over de correcte manier van 'in je lijf zitten’, of om het met dat nòg verschrikkelijker modewoord te zeggen: van 'geaard’ zijn, being grounded.
De film Mysteries of the Organism van de Joegoslaaf Dusan Makavejev legt de gekte van dat lijfwerk onbarmhartig bloot. Zoals het de gekte blootlegt van alle pogingen om Reichs gedachtengoed te reanimeren. De film, die in 1971 werd uitgebracht en al snel cultstatus verwierf, is het meest geniale commentaar op Reich dat er bestaat. Hij toont op ironische wijze de pervertering van alles wat Reich in zijn heldere jaren heeft bedacht. Ook diens ooit zo verhelderende ideeën over de samenhang tussen seksuele en politieke onderdrukking worden door een vermakelijke gehaktmolen gehaald. Ja, dat kon toen allemaal nog in het vrijgevochten Joegoslavië van generaal Tito: een vrouw die de werkende massa toespreekt over de zegeningen van ongebreidelde orgasmen: 'Er gaat niets boven de elementaire kracht van het orgasme! Daarom trekt de politiek mensen aan die slechts onderontwikkelde, onvolkomen, misvormde of voortijdige orgasmen kennen. Fascisme is er het gevolg van. Het orgasme van in ganzepas marcherende massa’s. Het vergiftigde orgasme van verslaafden aan drank en drugs. Het cerebrale orgasme van politieke dogmatici en religieuze fanatici. Het gespierde orgasme van dwangneurotische arbeiders, atleten en artiesten.’ Waarna de vrouw een noodlottige affaire begint met een stalinistische kampioen kunstschaatsen. Een affaire die afgewisseld wordt met protserige beelden van Stalin uit een oude sovjet-propagandafilm. En met beelden van een vrouw die een gipsafdruk maakt van een geërecteerd lid.
Toegegeven, de film mag hier en daar wat plat zijn in zijn symboliek, hij werkt onweerstaanbaar op de lachspieren.
Eigenlijk werd al met die film, eerder nog dan met Mulisch’ Het seksuele bolwerk dat een jaar later verscheen, het hoofdstuk van Reichs seksuele revolutie voorgoed afgesloten. De film levert het bewijs dat Reichs revolutie de complete historische cyclus had doorlopen die Karl Marx ooit in zijn diepgrondige wijsheid als volgt omschreef: alles in de geschiedenis vindt tweemaal plaats: één keer als tragedie en één keer als komedie. En zo is het: de complete geschiedenis van Reichs seksuele revolutie biedt in alle opzichten een tragikomisch schouwspel.
HET BEGINT ER AL mee dat Reichs orgasmetheorie een komisch aandoende pervertering is van Freuds oorspronkelijke theorie over de libido, de psychische energie van de geslachtsdrift - een theorie die ooit een dramatisch nieuw licht wierp op de duistere kanten van de menselijke psyche.
Vervolgens maakte Reich van zijn eigen theorie over de seksuele energie een lachertje door haar in zijn speculaties over de orgonenergie tot kosmische proporties op te blazen.
Na Reichs dood werd die orgontheorie in de handen van Amerikaanse kwakdenkers en sekteleiders omgekneed tot een ridicule vorm van wetenschappelijke en therapeutische oplichterij. De kampioen kwakdenken onder hen, Alexander Lowen, slaagde er vervolgens in met zijn bio-energetica een komische omkering tot stand te brengen van Reichs ooit zo zinnige gedachte dat neurosen zich uiten in het onwillekeurige gedrag van mensen.
Ondertussen gingen de zogeheten 'sexpolgroepen’ van de jaren zestig met Reichs gedachtengoed op de loop door de vrije liefde als ultieme politieke daad te verheerlijken, waarmee ze bewezen niet meer dan een burleske uitwas te zijn van wat in oorsprong een nuttige beweging was voor seksuele hygiëne en hervorming.
Nog maar enkele jaren geleden beleefde Reichs utopie van een communistische samenleving, met arbeid en seks als belangrijkste bouwstenen voor het menselijk geluk, haar cabarateske apocalyps in het uiteenspatten van de vermaarde Oostenrijkse commune rond Otto Mühl, een reichiaanse leefgemeenschap die ooit een heel dorp omvatte, maar waarvan de leden elkaar nu op klassiek kapitalistische wijze met monsterprocessen over grote sommen geld het leven zuur maken.
En om tot slot de aandacht even naar ons eigen land te verplaatsen: de cursussen die de NVSH in de jaren zestig gaf om echtelieden te leren gelijktijdig klaar te komen, tonen ons Reichs orgasmetheorie in een lachspiegel. De VolSap-commune die in de jaren zeventig aan de Amsterdamse Keizersgracht resideerde en een dependance vormde van de eerder genoemde leefgemeenschap van Otto Mühl, is inmiddels al jaren geleden onder luid en lachwekkend gekrakeel uiteengevallen. En wat er van de Wilhelm Reich Academie is geworden, het amusante initiatief tot een school voor erotiek, opgezet door de voormalige Amsterdamse prostituée Bea Oving, blijkt nu, een luttele vijf jaar later, niet meer te achterhalen.
De tragikomedie is over, het doek is gevallen. Het was een mooie droom, met veel liefde en veel seks. Maar ook met veel onnodig gegluur in andersmans slaapkamer. De tijden zijn veranderd. We leven definitief in het postrevolutionaire tijdperk. Lenin, Hitler, Reich, Mao en Bhagwan, ze zijn allemaal dood. Het orgasme is van de politieke agenda verdwenen en is toegetreden tot de categorie van alledaagse geneugten. Besproken wordt het alleen nog maar in damesbladen en praatprogramma’s, omringd door rubrieken over 'creatief tuinieren’ en 'lekker koken met spruitjes’.
Nee, voor het politiek correcte orgasme komt niemand meer zijn stoel uit. Afgezien dan van dat handjevol Amerikaanse christen-fundamentalisten dat veertig jaar na dato de seksuoloog Kinsey alsnog veroordeeld probeert te krijgen omdat hij destijds heeft onderzocht hoe pedofielen in kinderen klaarkomen.
De tijden zijn inderdaad totaal veranderd.