Het rad van fortuin draait door

Vorige week werd de 1250ste aflevering uitgezonden. ‘Het rad van fortuin’ begon ooit als liefdadigheid maar draait nu om begeerte en seks
‘IEDER MENS heeft z'n taak in deze wereld’, schrijft de dakloze Marion in haar gedicht 1000 uljard, dat in het kerstnummer staat van het blad Straatnieuws. ‘Waarom kan ’t mijn taak niet zijn de woorden uljard, uljoen, senjard en senjoen in de wereld te introduceren?’ Verderop in haar gedicht legt ze uit wat deze zelfverzonnen woorden betekenen. Het zijn nieuwe geldwaarden van een astronomische hoogte. ‘Ik heb Wim Kok gevraagd 1000 uljard beschikbaar te stellen (waarvan er een voor mijzelf is). Het is geld voor de ontwikkeling van de aarde.’

Ooit was het Rad van fortuin er voor mensen als Marion. In een andere plaats en een andere tijd. In de eerste versie van het tv-programma, uitgezonden in het Amerika van de jaren vijftig, draaide het rad in het kader van de liefdadigheid. Barmhartige samaritanen die zich uitsloofden voor zwervers en andere minderbedeelden, mochten in de studio over hun werk komen vertellen. Een zwieper aan het rad bepaalde de hoogte van het bedrag waarmee ze zich konden ontfermen over de ontwikkeling van het uitschot der aarde.
Deze voorganger van ons eigen Rad van fortuin was te vergelijken met het rad dat onder begeleiding van Hans van der Togt ronddraait op RTL4. Alleen stond het eerste rad nog rechtop. Een ronde schijf met daarop allemaal geldbedragen. Wat ontbrak, waren moderniteiten als de ‘bankroet’, de 'joker’ en de 'bonus’ - met dit vroegere rad kon je alleen maar geld verdienen en de vraag was vervolgens hoeveel.
Deze eerste versie van het televisiespel zou het niet lang uithouden. Het leverde te weinig op - te weinig kijkers en te weinig inkomsten. Liefdadigheid, daar raakt het publiek al snel op uitgekeken. Het was niet spannend genoeg. Het drama van de minderbedeelden was niet het drama waarmee de gemiddelde kijker zich kon identificeren. Er waren geen kandidaten die je niks gunde, geen stuntelaars of onsympathieke figuren, en er konden ook geen blunders worden gemaakt.
Het tij keerde. Het rad werd gekanteld naar een liggende positie. Van nu af aan werden de kandidaten geselecteerd onder gewone mensen zoals u en ik. En op de set verscheen een luxe uitstalling van artikelen. Hier werden de kandidaten geacht hun gewonnen geld direct om te zetten in prijzen, die het programma door sponsors geleverd kreeg, gratis. Dit was de formule van Wheel of Fortune die het programma tot een klassieker maakte onder de televisiespelletjes.
TWINTIG JAAR LANG hield dit spel het al uit op de Amerikaanse televisie, en het heeft zich in de tussentijd over de hele wereld verspreid. In Nederland doet het Rad van fortuin het bijna zeven jaar, met al die tijd Hans van der Togt aan het roer. Vorige week werd de 1250ste aflevering uitgezonden. Aanvankelijk was het spel bedoeld voor Joop van den Endes TV10, maar het ging vervolgens van start op RTL-Veronique. Het was na Hans Kazans Prijzenslag de tweede quiz die dagelijks werd uitgezonden, en daarmee deed de nog jonge commerciele omroep een geslaagde aanval op het NOS-journaal van acht uur.
'Commerciele televisie wakkert de begeerte aan en speelt op de seks’, zei katholieke minister Bogaers zo'n dertig jaar geleden, toen de reclame haar intrede deed op de maagdelijke Nederlandse televisie.
Het Rad van fortuin bewijst dagelijks schaamteloos zijn gelijk. Hogere motieven zijn er niet aan te wijzen bij de kijkers, de kandidaten, de medewerkers en de producenten. Goed, er wordt wat gepuzzeld. De kandidaten moeten raden wat voor letters er in een onbekend woord zitten, en wie het woord weet, wint de ronde. Die woorden zijn zo makkelijk dat je het thuis op de relaxbank meestal eerder ziet dan de zwetende kandidaten. Hardop het woord zeggen, of 'stomkop’ roepen tegen de kandidaat die het nog niet in de gaten heeft, dat zijn zo de genoegens van de spelletjeskijker. Al dat gedoe over interactieve televisie, schrijven de auteurs van The TV Game Show Almanac naar aanleiding van dit fenomeen; de tv-quiz is altijd al interactief geweest.
In deze Amerikaanse almanak staat een recept voor een volwaardig spelprogramma. 'Spel’ komt in dit recept op de laatste plaats, en er is maar een halve theelepel van nodig. Daar tegenover staan: een ton aan prijzen (de beste die er te krijgen zijn), twee stuks vrouwelijk schoon en een flinke scheut hebzucht. Bij het Rad van fortuin wordt de begeerte gewekt door de geldbedragen op het rad en de uitgestalde waren in de 'winkel’ - voornamelijk luxe gebruiksartikelen, reizen en avondjes uit.
Alles in het spelprogramma is erop gericht het vuurtje van de begeerte aan te wakkeren. De tergend langzame uitloop van het rad, zodat iedereen kan zien hoe de bonus met de reis naar Torremolinos dichterbij komt en ratelend aan de kandidaat voorbij draait. De snelheid waarmee de spelronden zich voltrekken. Die nemen slechts enkele razensnelle minuten in beslag, en lijken korter te duren dan de uitbundige minuten die er worden doorgebracht bij de glanzende spullen in de winkel.
De stem van Gaston is er om de gewonnen prijzen toe te lichten. Hij maakt van een tapijtreiniger een 'krachtpatser met een turbo-lans’ en van een autoradio een 'multifunctionele vriend’ - de winnaar is nooit meer alleen. Veel hebzuchtiger is het gebabbel van Hans van der Togt. Hij probeert niet zoals Gaston de prijzen extra gewicht te geven. Hij doet bijna achteloos over het 'winkelen’, alsof het gaat om repen chocola. 'Twaalf-dui-zend-ne-gen-hon-derd-vijf-tig gulden, Oekie! Weet je wat dat betekent?’
'Eh… een heleboel geld, Hans.’
'Het betekent dat je dus de hele winkel leeg kan kopen. Dan begin je maar gewoon bovenaan met het horloge van drieduizend gulden en dan ga je door naar de servieskast, en dan…’
Maar Oekie - 'Is het een puzzelaarster of is het geen puzzelaarster!’ - zoekt koortsig de uitstalling af en maakt haar eigen keuze, niet gestoord door de adviezen van haar spelmeester. 'Ja, natuurlijk!’ roept deze bij ieder artikel dat Oekie noemt en hij rekent haar nijver het bedrag voor dat ze nog te besteden heeft. 'Ja, natuurlijk: voor 2200 gulden de koelvriescombinatie! Ga maar door, meissie, nog een leuke afwasmachine? Lekker stofzuigertje erbij? Nog honderdtwintig gulden over voorrrrr… de afslankkuur? Nee, niet nodig vanavond? Goed zo: de tondeuse.’
Onder het kiezen laat de camera met de vertrouwde cirkelbeweging - een echo van de beweging van het rad - de prijzen voorbijtrekken aan het oog van de kijkers thuis. En onderaan in hetzelfde beeld zien we als inzet het gezicht van Oekie. Een klein hoofdje, omringd door een landschap van droomartikelen. En de gulzige ogen die over dat landschap heen en weer schieten zijn die van een kind voor een uljoen aan cadeautjes.
VOOR DE BEGEERTE, maar zeker ook voor de seks, is er bij het Rad van fortuin de charmante assistente van Hans. De taak die zij vervult in de wereld, is het omdraaien van de letters op de speelwand. Zij introduceert geen nieuwe woorden, zoals Marion uit Hoog Catharijne. De woorden die zij onthult, zijn allemaal bekend. Dat onthullen gebeurt altijd met precies dezelfde ingestudeerde, soepele bewegingen. En het is de bedoeling dat de assistente bij die bewegingen ook haar eigen fortuinlijke rondingen onthult. Rondingen waarmee Leontine promoveerde tot het lichaam van Veronica, en die Patricia, volgens de Prive van de vorige week, uitzicht bieden op een baan bij Yab Yum als troost voor haar recente ontslag bij het Rad.
Niets is ontspannender, beweert de genoemde TV Game Show Almanac, dan na een zware dag voor de buis neerploffen en kijken naar een vrouw die haar brood verdient met het omdraaien van letters. En om te luisteren naar het geratel van het rad, de zoemer aan het einde van een spelbeurt, het bliepje bij het aanfloepen van de letters en de sirene die de onverwachte versnelling inluidt.
AAN HET EIND van dit kille kerstverhaal komt Marion buiten langslopen. Het is donker geworden. Ze zingt het einde van haar gedicht, waarin ze vertelt wat er moet gebeuren met de 999 uljard die ze nog over heeft. Er moet een ambassadeurshuis voor de aarde worden opgericht. Dit huis moet de verschillen tussen aarde en Mars reguleren, vindt ze. Middels het opstellen van contracten.