FILM

Het recht om te vergeten

La Siciliana Ribelle

Het verhaal, waar gebeurd, vergt weinig toevoeging om het dramatische effect te verhogen: op 26 juli 1992 pleegde de zeventienjarige Rita Atria, dochter van een vermoorde maffiabaas en daarna kroongetuige in een proces tegen de Cosa Nostra, zelfmoord door uit het raam op de zevende verdieping van haar onderduikadres in Rome te springen, iets meer dan een week na de moord op haar beschermheer, de anti-maffiarechter Paolo Borsellino. Dagboeken die Rita tijdens haar leven tussen de boeven bijhield, vormden de basis voor de zaak van de Italiaanse justitie. En van een nieuwe film over haar leven: La Siciliana Ribelle.
De titel verraadt het vertelperspectief: door de ogen van het Siciliaanse meisje Rita krijgt het verhaal vorm, beginnend met de moord op haar vader, Don Michele, voorname inwoner van een dorpje op Sicilië, en de vragen die daarna ontstaan over zijn connecties met de drugsbaron Don Salvo. Regisseur Marco Amenta introduceert de verteller in een scène waarin Don Michele zijn vingers speels voor de ogen van zijn dochtertje houdt. Maar dan blijkt dat zijn vingers tegelijkertijd de cameralens dichthouden. Dat creëert een onheilspellende sfeer. Wat hier wordt getoond, is eigenlijk verboden. Waarnemen, kijken, blijkt een hoofdmotief. Wie kijkt, leert de waarheid. Maar dat kan je je leven kosten. Prachtig is dat Rita, als dochtertje, dit instinctmatig aanvoelt en vervolgens selectief kijkt – zeker wanneer ze op haar vader stuit waar hij toezicht houdt terwijl zijn beulen een man, een dorpeling, vermoorden. Rita kijkt, ze ziet het. Maar meteen vergeet ze het, onderdrukt ze de beelden. Dat komt haar op latere leeftijd, als kroongetuige eenzaam in Rome, duur te staan.
Anders dan Gomorra, de recente maffiafilm die veel stof heeft doen opwaaien door een rauwe blik op het gangsterisme, vestigt Amenta wél de aandacht op het ritualistische, bijna romantische karakter van de maffia. In het dorpje is schijn, uiterlijk, alles. Don Michele loopt als een koning op het dorpsplein rond, dure jas als een mantel om zijn schouders gedrapeerd. Een bijeenkomst, zo blijkt. Men gaat naar de kerk. Dan, een moord, de politie arriveert. Het is ‘de rechter’, zoals hij hier wordt genoemd, Paolo Borsellino. Don Michele snuift meewarig en zegt: ‘Dankzij God is gerechtigheid hier nog in onze eigen handen.’
La Siciliana Ribelle is een compacte, ingetogen film die de trieste leefwereld van Rita Atria beter uitbeeldt dan de sociologische en politieke effecten van de maffia op de maatschappij. Over de verstikkende invloed van de maffia op politie en justitie in Italië is er wel al een schitterende film gemaakt: Ricky Tognazzi’s La Scorta uit 1993, waarin de focus ligt op de invloed van het geweld op de bodyguards van een anti-maffiarechter. Dat levert een stijlvolle, spannende, geëngageerde film op, met muziek van Ennio Morricone. La Siciliana Ribelle daarentegen schetst een beeld van de geestelijke gevolgen van geweld en corruptie. Actrice Veronica D’Agostino slaagt er goed in vorm te geven aan de psychologie van Rita, en uit te beelden dat haar crisis niet alleen is dat ze vergeet, maar vooral dat ze bewust vergeet. Hierin ligt haar tragiek. Borsellino zegt tegen haar: ‘Je hebt het recht om te vergeten, op het leiden van een normaal leven.’ Een pijnlijke ironie. Slechts door het onthouden – door haar onderdrukte kennis over haar vader als verkrachter, moordenaar en drugsbaron naar de oppervlakte te halen – heeft ze een kans op een normaal leven. Maar tegelijkertijd zou dat haar fataal worden: wie in een rechtszaal durft te getuigen tegen de schurken van de Cosa Nostra tekent zijn eigen doodvonnis. Rita Atria, zeventien jaar oud, kan geen kant op.

Te zien vanaf 3 september
Twee gezichten