Het speelvlak als slagveld toneel

August Strindberg moet geen levensgenieter zijn geweest. Hij vloog voortdurend als een hopeloze bromvlieg in de webben van zijn diverse vrouwen. In elk web kreeg hij er genadeloos van langs. Middels een omvangrijk oeuvre - met name in romans en toneelstukken - heeft hij van deze bittere titanengevechten verslag gedaan. Tussen 1886 en 1888 schreef hij twee toneelstukken waarin hij de veldslagen tussen vrouw en man vanuit die twee perspectieven bezag: Freule Julie en De vader, waarvan met name het laatste stuk het bittere begin is van een grote reeks toneelteksten over het huwelijk als slagveld - schrijvers als Dürrenmatt, Pinter, Albee en Norén zijn in hoge mate schatplichtig aan hun grote voorganger.

In De vader is de inzet van de oorlog tussen de seksen de zeggenschap over de toekomst van de dochter. Híj wil haar loslaten om te gaan studeren, zíj wil haar bij zich houden. De man is een wetenschapper, vrijzinnig qua opvattingen maar rauw in zijn karakter. De vrouw is geslepen: haar ultieme zet is het zaaien van twijfels over het vaderschap van de man. Daarmee steekt ze een fik aan die op den duur niet meer te blussen valt. De vader is een inktzwart stuk. Jules Terlingen nam Strindbergs tekst als uitgangspunt voor een vrij rigoureuze bewerking waarin het thriller-element van het origineel sterk overeind blijft. Er zijn personages geschrapt en nieuwe ingevoegd, Strindbergs andere meesterwerk uit dezelfde tijd, Freule Julie, is op een geraffineerde manier in de plot verwerkt (de dochter wil naar de toneelschool en repeteert aan de tekst van deze eenakter), en de bewerker winkelt vrijuit in de wereldliteratuur. Terlingens De vader is eigenlijk een volstrekt nieuw kunstwerk geworden. Zijn regie - waarbij Ivar van Urk als co-regisseur optrad, niet onnodig aangezien Terlingen de hoofdrol voor zijn rekening neemt - is niet minder dan een regelrechte meesterzet. Het speelvlak, zo'n twintig meter breed, is een slagveld: de man (een mislukte cellospeler) bewapent zich rechts, de vrouw (een spinnijdig gespeelde toprol van Barbara Gozens) graait over links naar haar meest venijnige wapentuig. Middenvóór wordt gevochten. De veldslag wordt met verbijstering gadegeslagen door een huisvriendin (Veronieke Schrikx als breiende minnares), een inwonende broer en een arts. Vooral die laatste twee zijn sleutelfiguren, commentatoren en aanjagers tegelijk. De broer (Hans van Hechten) is een sigaren rokende en cognac zuipende clown: zelden zulk mooi stil spel gezien. De arts (Rupert van Heijningen) doet wat de vertolker in het dagelijks leven ook vaak zal doen (Van Heijningen is van huis uit advocaat): met een loepscherpe gestiek en melodramatische stembuigingen zuigt hij zich naar binnen in deze oorlog, zonder echt partij te kiezen. En dan Jules Terlingen als Hans, de vader. Opnieuw laat deze theatermaker zien wat een razend intelligent acteur hij is. Het lijkt of hij ter plekke zijn wapens verzint, alsof de tegenargumenten hem ter plaatse invallen. Terlingen beschikt over het vermogen om volstrekt ongekunsteld te spelen, het acteren is rauw, de rafels hangen er nog aan. Dat maakt deze titelrol ongemeen spannend - je weet voortdurend niet wat zijn volgende zet zal worden - en ook bijzonder ontroerend. Wanneer hij in de slotscène zijn ultieme daad heeft gepleegd vraagt hij voor de laatste donkerslag broodnuchter wat we zullen drinken. Daarin deelt hij een klap uit die waarachtig een mokerslag mag heten. Het lichtontwerp (Reint Baarda) speelt een niet te versmaden bijrol, de kostuums (Anneriek Schuurman) zijn uiterst effectief. Waarmee maar weer gezegd mag zijn dat deze kleine, noodgedwongen in de marge van het toneel opererende, groep Würz briljant ensemble-werk op de mat legt. Een aanrader! En: jury van het jaarlijkse Theaterfestival… Nou nee, laat maar zitten. + Op 29 april is bij Het Nationale Toneel de Nederlandse première van het stuk Blasted van de in februari jl. jong gestorven (28) Sarah Kane. Een gruwelijk hotelkamerdrama. Regie voert ohan Doesburg. Gespeeld wordt er door Jack Wouterse, Ariane Schluter en Francis Broekhuysen. In eerste instantie te zien in het Theater aan het Spui in Den Haag. Inlichtingen: 070-3465272. Daarna ook op tournee.