Buitenland

Het Supermodel en de Bloeddiamant

Naomi Campbell was afgelopen week de meest verrassende naam op het gebied van internationale politiek en conflictanalyse. Het Britse supermodel is gedaagd in het proces tegen Charles Taylor, de brute ex-dictator van Liberia die terechtstaat voor een lange reeks oorlogsmisdaden. De aanklacht tegen Campbell leest als een slecht gelogen verhaal in een roddelblad. Het sierlijke model ontmoette Taylor op een door Nelson Mandela georganiseerd en met internationale sterren bezaaid benefietdiner in 1997. ’s Nachts werd Campbell gewekt door Taylors lijfwachten, die haar een ruwe diamant aanboden met complimenten van de dictator. De donkere schoonheid accepteerde maar al te graag. De volgende ochtend vertelde ze het verhaal opgetogen aan actrice Mia Farrow. Campbell ontkent, maar Farrow heeft dit alles onder ede verklaard. Ze lichtte voor ABC News nog toe: ‘Je vergeet het niet als een vriendin je vertelt dat ze midden in de nacht een enorme diamant kreeg.’
In het bovenstaande relaas staat één fout, althans strikt genomen. Er is namelijk geen 'aanklacht’ tegen Naomi Campbell, enkel een verzoek om het cadeautje van de dictator te bevestigen. Als ze dat doet, is Taylor betrapt op meineed. Maar Campbell gedraagt zich niet als getuige, maar als aangeklaagde: ze heeft bij eerdere verzoeken steevast gezegd dat ze 'niets met het proces tegen die vreselijke man te maken wil hebben’ en verklaarde bij Oprah Winfrey dat ze niet naar Den Haag wil komen omdat ze haar 'gezin niet in gevaar wil brengen’.
Hoe huichelachtig dat alles ook is, de kern van de zaak voelt Campbell haarfijn aan. In Den Haag zou ze wel degelijk voor het oog van de wereld terechtstaan en dat is ongetwijfeld ook deel van de reden waarom de aanklagers haar daar willen hebben. Naomi Campbell de superster, prominent lid van de celebrity train die wereldwijd rampen aandoet, met haar eigen liefdadigheidsstichtingen en haar foto-ops bij arme Afrikaanse kindjes, die altijd klaarstaat om big business en 'onze westerse levensstijl’ aan te vallen. Diezelfde Campbell neemt diamanten aan van een van Afrika’s wreedste warlords maar wil daarna niets weten van hun duistere verhaal - en staat daarmee symbool voor gratuite betrokkenheid en voor het wegkijken van westerse consumenten bij de roofbouw of de misdaden die voor hun luxe worden gepleegd. Haar aanwezigheid bij het proces tegen Taylor werpt de vraag op van individuele verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid voor geweld op een ander continent.
Diamanten zijn zeker niet de enige grondstof die oorlogen aanjaagt in arme delen van de wereld. Het meest aansprekende voorbeeld zijn ze wel: door hun prijs, doordat een deel door oorlogsslaven wordt gedolven en vanwege de oorlogen die ze voedden in Sierra Leone en Liberia. Tien jaar geleden was dat even onderwerp van opwinding in het Westen, toen het probleem van de 'bloeddiamanten’ op de kaart werd gezet door enkele ngo’s. Die aandacht is al lang weggeëbd. 'Niet omdat de situatie verbeterd is’, waarschuwde Greg Campbell, de auteur van Blood Diamonds, in een recent nummer van Foreign Policy.
Weliswaar leidde alle commotie in 2003 tot de instelling van een keurmerk voor landen waar diamanten netjes worden gedolven. Importlanden en grote diamantbedrijven kopen alleen nog diamanten met keurmerk, dus alles lijkt nu op orde. Dat was ook het verweer van de diamantindustrie, toen de zaak weer hinderlijk werd opgediept door de Hollywoodfilm Blood Diamond in 2006. Maar in werkelijkheid circuleren bloeddiamanten nog vrijelijk in Afrika, blijkt uit onderzoeken van de ngo’s Global Witness en Human Rights Watch. Het hele keurmerk is sinds een paar maanden feitelijk waardeloos omdat Zimbabwe al jaren vrijuit gaat ondanks een lading aan bewijs van vreselijke misdaden en slavernij in Mugabe’s mijnen.
Het verband tussen Afrika’s grondstofoorlogen en westerse consumptie wordt regelmatig aangekaart. Recent nog, door de gevierde mode- en celebrity-fotograaf David LaChapelle, die besloot zich eens op de schone kunsten toe te leggen. Zijn afbeelding The Rape of Africa, een 'herinterpretatie’ van Botticelli’s Mars en Venus, beleefde vorig jaar haar wereldpremière in Amsterdam, te midden van een überhip feestje. Een blanke man, die zojuist Afrika heeft overweldigd, ligt op LaChapelle’s foto voldaan tussen goud en diamanten, terwijl zwarte cherubijntjes met machinegeweren en granaatwerpers om hem heen hangen en op de achtergrond graafmachines de maagdelijke grond breken. Het model dat het geschonden Afrika verbeeldt, is Naomi Campbell. De foto werd bij verschijnen gepitcht als 'een nieuwe vorm van artistiek engagement’. Nader beschouwd illustreert hij eerder hoe oppervlakkig en zelfvoldaan dat engagement kan zijn.

H.J.A. Hofland is met vakantie