De eindexamenfilms van 2020

Het tastbare resultaat van vier jaar filmacademie

Walter van der Kooi ziet veel meer dan hij in zijn wekelijkse tv-kroniek kan bespreken. Deze keer: de eindexamenfilms van de Amsterdamse Filmacademie. Zaterdagavond en -nacht zijn ze achter elkaar te zien op NPO 3.

Waarom bleef je niet voor mij? © Human

Een jaar of wat had ik het voorrecht aanwezig te zijn bij de evaluaties van de eindexamenfilms van de Filmacademie (NFTA) in Amsterdam. Weinig leuker dan twee dagen lang in een zaal vol studenten en docenten kijken naar het laatste tastbare resultaat van vier jaar opleiding en er daarna gezamenlijk over praten. Waarbij een commissie van buitenstaanders, gerenommeerde specialisten uit verschillende disciplines binnen het vak – scenario, regie, montage, productie, camera, licht, geluid, muziek, production design, etc. – als eerste commentaar geeft, uitmondend in een discussie met jonge makers en zaal. Soms wordt er een harde noot gekraakt, maar het vakvrouw- en vakmanschap is meestal zo gegroeid tijdens de opleiding dat waardering, met kanttekeningen, overheerst. Veel al dan niet kritische gesprekken zijn dan trouwens al met begeleiders binnen de opleiding gevoerd. Deze setting, tegelijk rite de passage, zal dit jaar onmogelijk zijn geweest: slachtoffers van corona vallen overal.

Voorheen werden veel van die films vroeg of laat op de televisie uitgezonden in het kader van 3Lab (verschillende omroepen dragen bij aan de realisering), maar dat gebeurde versnipperd. Nu zijn ze, elf in getal, variërend van vier tot 27 minuten, op zaterdagavond en -nacht van 24 op 25 oktober, achter elkaar geprogrammeerd, waardoor elke kijker iets van die marathonervaring kan proeven. Al moet het evalueren in huiselijke kring plaatsvinden met hoogstens drie gasten, al dan niet uitgezocht op filmkunde. Leuk voor liefhebbers en kans op een eerste blik op jong talent. Hier wat impressies in volgorde van uitzending. Met een algemene opmerking vooraf. Bij film, speelfilm of documentaire gaat de meeste aandacht naar regie. Maar in film komen zoveel disciplines samen dat je als kijker bijna zou vergeten hoeveel opgetelde deskundigheid nodig is om tot een goed eindresultaat te komen. En in een overall als matig beoordeelde film kunnen verschillende onderdelen desondanks goed of zelfs uitstekend zijn. Dit om al die 76 (!) afstuderende studenten recht te doen wier specialisatie niet regie is en wier prestatie door de modale kijker ondergewaardeerd zou kunnen blijven.

Demi. Fictie. Scenario: Lasse Feijen. Regie en scenario: Rachel van Bruggen.
Demi (20) is zwanger en woont nog bij haar ouders. Arbeidersgezin. Liefhebbend maar met een bemoeimoeder die tegen Demi’s wil bij de echo het geslacht al laat vertellen en prompt met roze verf aan komt zetten. En een overbezorgde vader die het allemaal maar niks vindt: hoe moet dat nou met een onbekende vader en een verdacht on-Hollandse naam voor de komende baby? Stapt die meid met beginnend buikje ook nog op de brommer! Ze vlucht, naar Antwerpen en dat blijkt niet toevallig. Grote teleurstelling staat haar daar te wachten, maar ook ontmoetingen die leerzaam zijn en haar tot volwassen besluiten helpen brengen. Wat ik niet kán geloven in de film wíl ik uiteindelijk toch gaan geloven. Dat is knap. Sympathiek working-class jongerendrama. NTR. 22.35 uur.

Waarom bleef je niet voor mij? Documentaire. Regie: Milou Gevers.

Prachtig gemaakte film waarin vier kinderen vertellen over hoe het voor ze is om een ouder te hebben die een eind aan het eigen leven maakte. De moeder van de regisseur deed dat en zij stelt nu de vragen die niemand destijds aan haar durfde te stellen. Over boosheid, angsten, verdriet, de andere ouder. En hoe zelf verder te leven? De kinderen zijn zó eerlijk en open (al kost dat soms zicht- en voelbare moeite) dat je beseft dat bijna niemand anders deze film zo had kunnen maken. Nergens ben je voyeur als kijker door de integere setting, de respectvolle toon. Wat toch al een indringende film is, die nooit doet vermoeden dat een student de maker is, krijgt een nog hoger niveau door de stop-motion-passages waarin de maakster metaforisch haar eigen geschiedenis en verwerking via een pop en geknutselde decors verbeeldt. Een aangrijpende productie die de VPRO-documentaireprijs won. HUMAN. 23.05 uur.

Donnie Mountain. Fictie. Scenario: Dajo Leunge. Regie: Thijs Bouman.

Een kijkje achter de schermen van de porno-industrie. De tragedie van een dekhengst die begint te falen. Met verklarende flashbacks naar het joch dat hij ooit was. Met de sores die hij in zijn relatie krijgt. Met toenemende wanhoop en steeds meer dood in de ogen. En met een kijker die een paar keer op het verkeerde been wordt gezet. Triest en vermakelijk. AVROTROS-scenarioprijs. Niet voor piepjonge nachtelijke kijkers. Noch voor preutse. KRO-NCRV. 23.30 uur.

God Was Here! Documentaire. Regie: Raluca Lupascu.

Beeldschoon gedraaid portret van een Roemeens dorp waar lang geleden wonder na wonder gebeurde nadat God zich had vertoond aan herder Petrade Lupu. De overwegend bejaarde dorpelingen kennen geen twijfel over verschijning en mirakels van voor hun tijd en herdenken en vieren die. Maar bij jonge schaapherder Lucian kan het er niet in dat de Here zoveel goeds in zijn dorp heeft teweeggebracht maar dat Hij niets kan of wil betekenen voor Lucians broer, die na een klap op het hoofd met een fles bijna tot plant is gereduceerd. Dus gelooft hij als enige niet. In Petrade noch God, tot ontzetting van familie en buren. Zijn blijvende aandacht voor de Heilige Wilg, die genezend water produceerde maar nu droog lijkt, doet vermoeden dat hij het zonder geloof toch niet redt. Prijs voor de beste geluidsscore. AVROTROS. 23.50 uur.

Harmonia. Fictie. Scenario: Sam Dijkstra; Thom Lunshof. Regie: Thom Lunshof.

Een film met grote ambitie die ook nog eens grotendeels wordt waargemaakt. Verhaal over Philine, rechtenstudent, die er alles voor over heeft om in de beste wedstrijdboot van de roeivereniging van haar opleiding (de Elias Canetti Universiteit!) te komen. Twee hoofdpersonen: zijzelf en een mannelijke voice-over. Die het spel meteen op de wagen zet met vragen aan Philine, maar eigenlijk aan haar generatie, en uiteindelijk aan alle kijkers. Over winnaar zijn, uniek zijn, het verschil maken, trots op jezelf zijn. Oftewel over een cultuur, getriggerd en gevoed door sociale media, waarin succes alles en bovendien maakbaar lijkt en het ‘ik’ belangrijker dan ooit. Alles moet wijken voor de verwezenlijking van het ‘zelf’ waardoor steeds minder gemeenschappelijkheid overblijft. Terwijl jonge mensen, paradoxaal genoeg, steeds meer op elkaar gaan lijken in die, soms funeste, drang naar succes en perfectie. Vergeet hier al het realisme. Een twistgesprek aan de huistuinkeukentafel kan plaats maken voor een visueel overweldigende, verbluffende massascène met danschoreografie. Die dan weer, blijkens interview, geïnspireerd blijkt op ware middeleeuwse gebeurtenissen: danshysterie in zware tijden. Niet alles is volmaakt maar veel wel. En de grote greep om aan de hand van één personage een filmisch essay te maken over een actueel en breed probleem verdient hulde. De keuze om sport tot arena van de prestatiedruk te maken is uitstekend. Wat ooit leuk en vrolijk leek blijkt steeds meer horror op te leveren. Topkapi Films Fictie Prijs. BNNVARA. 00.20 uur.

Deepfake Therapy. Documentaire. Regie: Roshan Nejal.

Opvallend hoe vaak de dood bij deze lichting passeert. En hier op buitengewoon curieuze wijze. Drie partners van overleden echtgenoten en de ouders van een meisje dat zelfmoord pleegde gaan dankzij recente beeld- en geluidtechnologie postuum in gesprek met hun dierbare. Het leek me even science-fiction en ik vroeg me af waarom je zoiets zou ensceneren. Maar het was écht in de zin dat de nabestaanden naar ware beelden van de doden keken uit de tijd dat ze nog leefden en dat een onzichtbare amateuracteur het gesprek voerde. Overigens vraag je je dan op een andere manier toch weer af ‘waarom?’ en krijg je er gratis wat ethische haken en ogen bij. Maar de nabestaanden in het experiment waren er overwegend positief over, eentje zelfs intens blij. Ze hadden het bovendien zelf gewild en dan wordt het lastig hen tegen te spreken.

Zet je je over je huiver heen, dan kijk je naar mensen die het grootst denkbare gemis deels verwerkt hebben, maar weten dat het toch altijd zal blijven. En die beseffen dat de dierbare, al is die op film aanwezig en spreekt die over hoe het aan de andere kant is en vraagt hoe het met de achtergeblevene gaat, een constructie is. ‘Een mindfuck’, zegt een van hen. Zo is het maar net. En toch lijkt het troost op te leveren. Ook hier ben je verbaasd hoe dichtbij je mag komen. En ondanks aarzeling besloot ik toch tot het predicaat ‘koosjer’. Al is het merkwaardig dat in de film zelf niets gezegd wordt over het feit dat de al dan niet therapeutische techniek door de makers zelf is ontwikkeld. KRO-NCRV 00.45 uur.

Disconnect. Regie: Gregory Samson.

Ultrakorte dansfilm. Een zogenaamde VFX-productie, oftewel ‘special effects’. Technische kennis ontbreekt me totaal, maar hier ontstaat een curieuze hybride van animatie en ‘echt’. Van heuse lijven en bewegingen die soms toch weer kunstzinnige tekenfilm lijken. Mede door het feit dat de gezichten totaal geabstraheerd zijn. De kracht is dat hier het effect, het ‘kunstje’ volledig dienstbaar is aan het beoogde beeld, de sfeer en vertelling. Een gedanst relatieverhaal in een notendop. Chapeau. VPRO. 01.10 uur.

The Ballet Of Service. Documentaire. Regie: Marlies Smeenge.

Weer dans, denk je, op basis van titel en openingsbeelden. Maar het betreft een (opvallend) korte documentaire over The International Butler Academy die zowaar in Simpelveld blijkt te liggen. Wat overigens in de film niet blijkt, wat ik wel weer aardig vind. Dus onder strenge Britse leiding training in dienstbaarheid, reiniging, serveren, precisie, detail. Van zichzelf al een tamelijk komisch gegeven in mijn ogen en die verwachting wordt beloond. ‘Meneer’, zegt de leider bij zijn ontbijt tegen de student van dienst die bedient, afwacht en toekijkt. ‘Heeft u een broer?’ ‘Ja meneer.’ ‘Wat zou u vinden als hij dezelfde opleiding deed?’ Er valt een te lange stilte. ‘Ehm, rather annoying’. Een blunder: daar vraagt de werkgever niet om. Het goede antwoord? ‘Interesting.’ Weer wat geleerd. En als een goede leerling van de academie geeft Smeenge ons op haar beurt ook weinig over de studenten mee. Behalve over de Aziatische vrouw als die met de oma van haar zoontje belt die ver weg het joch opvoedt. Dat heeft iets willekeurigs. Maar de kracht ligt minder in de scènes dan in de beelden: de choreografie van het collectief uitserveren; het groepsgehannes met de strijkmachine. Aardige film. BNNVARA. 01.15 uur.

Blauwe Maandag. Fictie. Scenario: Jessie Tiemeijer. Regie: Gregory Samson.

De ultieme tragedie: vader overleeft het ongeluk waarbij de auto te water raakt, maar het kind niet. Minutieus wordt getoond en vooral voelbaar gemaakt wat dat betekent voor de relatie tussen de ouders. Hoe zelf te overleven? Hoe elkaar niet kwijt te raken? Het is een bekend verhaal maar daarom niet minder knap gedaan, ook al omdat meer met beeld dan met taal wordt gewerkt. De acteurs uitstekend. Complicatie bij wat toch al ondraaglijk is, is hier schuldgevoel en reële schuld, die het geheel voor mijn gevoel uiteindelijk topzwaar maken. Waarbij komt dat de subtiliteit die in script en verfilming sterk aanwezig zijn gehinderd wordt door te veel nadruk in de muziek. Een euvel dat vaker voorkomt in deze jaargang. HUMAN. 01.30 uur.

A View From Above. Documentaire. Regie: Dylan Werkman.
Misschien het meest gewaagde van alle projecten. Een beeldcollage waarin we met een astronaut de aarde ontstijgen en die zien als ‘die fragiele blauwe bal’. Terwijl we steeds weer terugkeren naar het oppervlak waar schijnbaar willekeurige maar uiteraard betekenisvol bedoelde mensen, streven en handelingen voorbijkomen. Een oude man die van een duiktoren springt; een jong stel in afwachting van en in voorbereiding op de geboorte van hun kind; een bokser voor en in gevecht; jongens die zich in een roes roken. De astronaut ziet het indrukwekkende en adembenemende, maar kan dat niet verwoorden en hoopt dat een dichter de tocht zal maken om dat te doen. Tegelijk denk ik dat deze filmische poëzie, zowel in beeld als geluid (de adem van verschillende mensen is een soort basso continuo) zelf een poging langs andere weg is om iets van die astronautervaring over te brengen. Maar duiden lukte me soms te weinig. Overgave is niet iedereen gegeven en deze film vraagt daar wel om. Zorg om het voortbestaan van de planeet moet mede de drijfveer zijn geweest. NTR. 01.55.

Terug naar Zotteken Waes. Fictie. Scenario: Tom Bronsema. Regie: Lobke de Boer.
Misdaadkomedie. Leuk? Jawel. Karikaturaal. Gruwelvader in Vlaams dorp, dorpstiran, capo, heeft het foute zoontje: totaal ongeschikt om zijn criminele bedrijf voort te zetten. Het neefje daarentegen is geheel uit het juiste, zowel rotte als keiharde hout gesneden. Brave zoon breekt met vader. Tot die, met de dood voor ogen, een en ander wil regelen rond de erfenis. En dan blijken mensen twee gezichten te hebben. Geen juweel, maar wel een aardig, vrolijk slot van een lange nacht. AVROTROS, 02.15 uur.