Toneel

«Het toneel is in den hemel»

Toneel: Vondels Lucifer door Annette Speelt

Mijn eerste boek met een tekst van Joost van den Vondel was Lucifer (1654), een uitgave uit 1963. Vooraf aan de lijst van «personaadjen» stond in dat boek dat ene zinnetje: «Het toneel is in den hemel.» Ik was toen een afvallige puberkatholiek, kon mij bij «den hemel» als locatie he-le-maal niets voorstellen. Het stuk wordt bevolkt door Oversten, Engelen, een Stedehouder (Lucifer), een «personaadje» dat «Gods Geheimenistolk» wordt genoemd (Gabriël), Oproerige Geesten, een Veldheer en een Bescherm-Engel, een figuur die in mijn katholieke jeugd een «bewaarengel» werd genoemd, een roomse gevleugelde Batman avant la lettre. Om kort te gaan: mijn eerste kennismaking met Vondel had evenveel kans op succes als een vegetariër in een worstenfabriek. Ik heb Lucifer twee keer gezien, beide keren in de regie van Hans Croiset, gepassioneerd Vondelkenner. De eerste (1979) frivool bij het Publieks theater, de tweede (2002) ingetogen, bij Het Toneel Speelt, met veel jong volk. Het stuk wilde maar niet tot me doordringen. Wát een hoop woorden voor een in feite simpel spel, opstand van engelen tegen God, dacht ik beide keren. Ik voelde me – zoals zo vaak bij ensceneringen van Vondel – een cultuurbarbaar. En ik liet het zo.

De jonge toneelspelersformatie Annette Speelt heeft de tekst van Lucifer grondig gefileerd en het tableau de la troupe teruggebracht tot vijf centrale personages: de stokebranden Belzebub, Apollion en Belial, de trotse en weifelende stedehouder Lucifer, en Gabriël, Gods woordvoerder en enigszins ge man keerd legeraanvoerder. Delen van de reien (Vondels koorzangen) zijn aan personages gegeven. Twee personages zijn in elkaar geschoven: de al genoemde Belial en de godsgetrouwe bescherm engel Rafaël. Vondel zal zich in zijn tombe hebben omgedraaid, maar intrigerend is die ingreep wel: ze maakt van Be lial een warrige standpuntenspringer, een opportunist, wat mooi contrasteert met de trotse maar oprecht weifelmoedige Lucifer.

De voorstelling, van ruim vijf kwartier, opent met een sensueel gespeeld verslag over een bliksembezoek van Apollion (Jorrit Ruys) aan Adam en Eva in het aards paradijs. Dan komt Gabriël (Michel Sluysmans, die van de woordvoerder een soort lepe spindoctor maakt) van boven en deelt dossiers ter bestudering uit: De Mens staat op de kaft. Dit gaat vergezeld van Gods onbegrijpelijke be sluit De Mens voortaan boven de engelen te stellen. Belzebub (Marguerite de Brauw) en Belial (Thijs Rö mer) beginnen vrijwel meteen te stoken en krijgen Apollion op hun hand. Lucifer (Joèlke Sanderse; Lucifer is hier een vrouw, net als in de tweede enscenering van Croiset) begint te twijfelen. De stedehouder wil ar gumenten horen. Die krijgt hij niet. Dan begint het hardop zoeken naar argumenten om on der het godsbevel uit te ko men. Het virus van de aan engelen vreem de opstandigheid werkt nu ook bij Lucifer. Het spel is op de wagen.

De speelvloer en de meubels zijn allemaal uitgevoerd in een heftig paars. Dat zette me als kijker aan het denken. Verbeelden de jonge spelers hier een opstand van politici tegen een paarse God de MP die het plebs (uit opportunistische, want niet beargumenteerde overwegingen) meer invloed wil geven? Of is de kleur gewoon een mooie kleur, en proberen de to neelspelers ons op de wieken van Vondel een soort koortsgrafiek van het ontstaan van opstandige, zo u wilt terroristische woede te bieden? Er zit in de kostumering één (hier niet te verklappen) minuscuul detail dat aanleiding geeft tot die laatste overpeinzing. Hoe dan ook: de voorstelling (regie: Chris tiaan Mooij) is intrigerend, de verzen klinken alsof ze gisteren zijn opgeschreven. In de zaal veel middelbare scholieren – ook niet verkeerd («Wat heeft die Vondel nog meer geschreven?» vroeg een meisje achter me). En met terugwerkende kracht waardeerde ik de onvermoeibare Hans Croiset, die Vondel steeds opnieuw wil laten spelen. Kijk, dat is toch weer wonderlijk: over de band van jong talent respect herwinnen voor het werk van een ouwe rot in dit prachtige vak. Chapeau!

Vondels Lucifer is nog één week en op één plek te zien: Theater Bellevue, Amsterdam, 28 september t/m 2 oktober (2 oktober matinee). Reserveren: 020-5305301