Christopher Hayes

Het verraad van de meritocraten

Of het nu om de bovenlaag in de politiek, de sport, de kerk of het bedrijfsleven gaat – keer op keer schiet de elite volgens Christopher Hayes moreel te kort.

Christopher Hayes, Twilight of the Elites: America After Meritocracy. € 23,50

‘Niet afkomst, maar de toekomst telt.’ Onder die titel bracht de Sociaal Economische Raad een aantal jaren geleden een rapport uit over de toekomstperspectieven van allochtone jongeren. De titel van het rapport vat de sociale consensus in Nederland aardig samen: iedereen moet gelijke kansen krijgen, ongeacht achtergrond. Talent en inzet bepalen hoe ver je het vervolgens schopt.

De voorkeur voor een meritocratische samen­leving is er een die politieke tegenstellingen overschrijdt. Beloning naar verdienste is een kernwaarde van de vvd. De pvda staat een meritocratie voor waarbij er ook aandacht is voor de achterblijvers. Anti-elitepartij SP geeft eveneens de voorkeur aan een samenleving waarin afkomst, connecties en geld niet allesbepalend zijn, al menen de socialisten dat het nog lang niet zo ver is. Als ideaal, kortom, staat de meritocratie fier overeind, al was het maar bij gebrek aan beter. Op een enkeling na is er niemand die terug wil naar feodale machtsverhoudingen.

Zo’n vrolijke consensus vraagt om een tegengeluid. Precies dat biedt Christopher Hayes, journalist bij het Amerikaanse tijdschrift The Nation, in zijn boek The Twilight of The Elites: America after Meritocracy. In plaats van the best men for the job levert de meritocratie een gesloten klasse op die vooral zichzelf op de eerste plaats zet, stelt Hayes. Hayes’ boek werd geboren uit verwondering: waarom stelt de elite tegenwoordig zo vaak diep teleur? Of het nu om de bovenlaag in de politiek, de sport, de kerk of het bedrijfsleven gaat – keer op keer schieten ze moreel te kort, constateert Hayes. Politici laten zich paaien door lobbyisten, sporters gebruiken doping, priesters zitten aan kinderen en bankiers verkopen toxic assets. Samengevat komt zijn aanklacht hierop neer: als de meritocraten ergens talent voor hebben, dan is dat voor het aan hun laars lappen van wetten en normen.

Iedereen die in het afgelopen decennium (door Hayes ‘the fail decade’ genoemd) heeft opgelet, zal regelmatig instemmend knikken wanneer The Twilight of The Elites de grote schandalen van deze tijd oprakelt. Het boek besteedt uitgebreid aandacht aan de oorlog in Irak – waar landen onder valse voorwendselen werden ingerommeld – en aan de bankencrisis die de wereld aan de rand van een economisch armageddon bracht. Beide zijn voorbeelden van wat er gebeurt als een kleine bovenlaag zichzelf boven elke vorm van verantwoording verheven acht.

Minder catastrofaal, maar minstens zo tenenkrommend is de manier waarop de meritocraten zichzelf belonen. Hayes strooit met statistieken die laten zien dat ook in financiële zin de elite zich steeds meer afzondert. Tot en met de jaren zeventig steeg de gemiddelde betaling van managers nauwelijks. Daarna begon de bonusexplosie. Inmiddels verdient een topbestuurder gemiddeld vierhonderd keer zo veel als een gemiddelde werknemer. Dat die enorme hoeveelheden geld fnuikend zijn voor je gevoel voor verhoudingen laat Hayes zien door een enquête onder miljonairs aan te halen. Ruim veertig procent gaf aan zich niet rijk te voelen. Echte rijkdom begon pas bij 7,5 miljoen dollar, was de conclusie.

De meeste voorbeelden in The Twilight of The Elites komen uit de Verenigde Staten, maar het is niet moeilijk om Hayes’ betoog op te bouwen met gevallen uit eigen land. Ook hier eigenen bestuurders zich steeds steviger beloningen toe, waarbij het vaak ook nog om publiek geld gaat. De Amerikanen hadden Goldman Sachs, het Enron-schandaal en de subprime-hypotheek. Wij hadden ABN Amro, World Online en Dirk Scheringa.

Er is nog een reden om Nederland te bekijken door de bril van Hayes. Er zijn weinig landen waar het meritocratische ideaal zo enthousiast werd onthaald als hier. Historici hebben laten zien dat de Nederlandse elite – onder druk van groeiende welvaart en de generatie ’68 – als geen ander boog voor nieuwe sociale verhoudingen. In korte tijd maakte een conglomeraat van adel, patriciaat en kerk plaats voor een elite waarin ook de gewone man een plaatsje kreeg, dit alles aangejaagd door het opengooien van de universiteiten in de jaren zestig. Sindsdien zitten we met een sociaal systeem dat volgens Hayes op papier rechtvaardig is, maar dat mensen teleurgesteld achterlaat. ‘We worden bestuurd door “aristocratie van talent” maar het publiek vertrouwen in instituties is nog nooit zo laag geweest’, constateert Hayes. Hij krijgt bijval van het Sociaal en Cultureel Planbureau. ‘Vertrouwen in de politiek bereikt een dieptepunt’, berichtte dat onlangs. Voor ‘politiek’ kun je zo ‘rechtspraak’ of ‘banken’ of ‘media’ invullen, de conclusie blijft dezelfde.

Hoe kan een samenleving die geleid wordt door de allerbesten, die ook nog eens worden geselecteerd uit de brede laag van de bevolking, toch zo ontsporen?

Een belangrijk probleem volgens Hayes is dat meritocratie maar één maatstaf kent: intelligentie. Je zou daar nog ‘ijver’ aan kunnen toevoegen, maar zijn punt is helder: de slimste scholieren gaan naar de beste universiteiten, die een opstapje zijn naar grote banen in het bedrijfsleven en in de politiek. Hayes heeft het over de VS met hun moordende concurrentie om de Ivy League binnen te komen, maar ook in Nederland wordt het selectiespelletje enthousiast gespeeld. Zonder goede Citotoets kun je een universitair diploma vaarwel zeggen. In het bedrijfsleven en bij de overheid zijn IQ-tests een beproefd middel om pas afgestudeerde toppers eruit te pikken.

Het gevolg is weliswaar dat het bolwerk van blanke mannen is opengebroken, maar daarvoor in de plaats hebben we nu een uniforme club best and brightest, die boven zijn komen drijven vanwege hun slimheid en ambitie. Dat lijkt mooi, maar andere kwaliteiten als wijsheid, oordeelvermogen, empathie en morele zuiverheid vallen buiten het toetsingskader van meritocratie, stelt Hayes.

Maar bovenal zet een meritocratie de verkeerde psychologische mechanismen in werking. Waar de oude elite vaak nog doordrongen was van een gevoel iets terug te moeten doen voor de aan hen gegunde macht, denken de meritocraten in eerste instantie aan zichzelf. Verantwoording afleggen? In een meritocratie heeft de elite haar plek zelf bevochten en dus past geen dankbaarheid, maar een welverdiende beloning. En het mooie is: die mogen ze zelf bepalen. De meritocratie is een spel waarbij de winnaars de regels naar hun hand mogen zetten.

En is de top eenmaal bereikt, dan is alle energie nodig om daar te blijven. Dat levert de paradoxale situatie op van een elite die tegelijkertijd extreem succesvol en extreem onzeker is, aldus Hayes. ‘Status is nooit zeker, geen enkel succes duurt lang’, zo vat hij de angst van de meritocraten samen. Hayes geeft het mooie voorbeeld van Goldman Sachs, die ieder jaar standaard de tien procent minst presterende werknemers ontsloeg, het _‘rank and yank’-_beleid. Zulke omstandigheden moedigen niet aan om verder te denken dan de volgende bonus.

The Twilight of the Elites legt een direct verband tussen de klacht dat de elite losgezongen zou zijn en de meritocratische principes die haar aan de macht hebben gebracht. De constante boodschap dat jij hard moet werken voor jouw succes maakt mensen egoïstisch, aldus Hayes, die voldoende sociaalpsychologisch onderzoek paraat heeft om deze conclusie te staven.

Bovendien, zo luidt Hayes’ andere fundamentele bezwaar tegen de meritocratie, is het ideaal van gelijke kansen grotendeels schijn. De pleitbezorgers van de meritocratie (vaak zelf vanuit een bescheiden milieu opgeklommen) houden geen rekening met de menselijke neiging hun eigen kinderen op de eerste plaats te zetten. Huiswerkklassen, bijscholing of gewoon een stimulerende omgeving thuis: kinderen van meritocraten hebben een voorsprong in de race naar de top. Op die manier trekt de nieuwe elite de ladder achter zich omhoog.

Hier en daar snijdt Hayes de bocht behoorlijk af. Tegenvoorbeelden van een integere nieuwe elite ontbreken, waardoor het boek af en toe wat heeft van een intellectuele variant op het getoeter van Geert Wilders. Aan sommige vragen lijkt Hayes zich niet te willen branden. Gedroeg de elite zich beter in het pre-meritocratische tijdperk? Mogelijk, maar het kan ook zijn dat fouten nu veel breder worden uitgemeten. Niets is zo saillant als een sociale stijger die hard naar beneden valt.

Erg zijn zulke omissies niet. Er is alle reden om een boek geheel te besteden aan de ­misstappen van de meritocratische elite. Want zelfs als ze geen spat anders zijn dan hun voorgangers is er één ding dat het verraad van de meritocraten erger maakt: hypocrisie. De meritocratie was bedoeld als een alternatief voor een elite die zichzelf generatie na generatie de bal toespeelt. Macht moest open, transparant en toegankelijk worden. Het boek van Hayes laat zien dat daar bijzonder weinig van terecht is gekomen.

Hebben dit soort waarschuwingen zin? Hayes is niet de eerste die probeert de ­schijn-eerlijkheid van de meritocratie door te prikken. In de jaren zeventig zag socioloog Daniel Bell al dat het meritocratische trucje maar één keer zou werken. Daarna treedt ­onvermijdelijk de ­oligarchisering in. En we zouden bijna ­vergeten dat het begrip werd gemunt om een angstbeeld te schetsen. Meritocratie maakt de leden van de elite arrogant en onbarmhartig omdat ze in de waan leven dat ze alles aan hun eigen ­intelligentie te danken hebben, schreef Michael Young in het satirische pamflet The Rise of Meritocracy uit 1958. Young verwachtte een volksopstand tegen de meritocratie omstreeks het jaar 2033. Misschien dat The Twilight of the Elites helpt om die datum iets naar voren halen.


Christopher Hayes
The Twilight of The Elites: America after Meritocracy
Crown, 304 blz., $ 14.60