Het vertrouwen van de kwetsbare burger neemt terecht af

‘Nederland is ziek’, twitterde een zekere politicus vorige week. Hij voegde daaraan toe: ‘De overheid heeft dus helemaal niets geleerd van het toeslagenschandaal. Als een moeder niet meer af en toe boodschappen mag doen voor een dochter in de bijstand, dan leven we in een asociale dictatuur.’ Het ging over de vrouw uit Wijdemeren die zevenduizend euro moet terugbetalen omdat ze inderdaad ondanks haar bijstandsuitkering wat levensmiddelen kreeg. Van haar moeder. En dat is blijkbaar een enorme overtreding.

De politicus heeft natuurlijk helemaal gelijk; het is ook bizar: als alleenstaande of alleenstaande ouder van zo’n duizend euro per maand moeten rondkomen, want daar hebben we het over in de bijstand, en geen boodschappen mogen aannemen – welk doel dien je dan? De strenge en mensonterende manier waarop mensen in de bijstand worden gecontroleerd – er wordt bijvoorbeeld tot in de vuile was en in de koelkast gekeken – is exemplarisch voor de manier waarop mensen aan de onderkant van de samenleving worden bejegend door de overheid. Dat blijkt ook weer uit het onderzoek naar kwetsbare burgers die worden geweigerd aan de gemeentegrenzen omdat ze dure zorg nodig hebben. ‘Er is een groep “ongewensten” ontstaan die elke gemeente liever ziet vertrekken’, concluderen de journalisten van Investico.

Bij mensen in de bijstand wordt tot in de vuile was en de koelkast gecontroleerd

Ook dat is ‘ziek’, maar vooral omdat het net als de bijstandsaffaire en de toeslagenzaak een gevolg is van beleid. Beleid dat vooral de toch al kwetsbare burgers het hardst raakt.

En misschien moeten we ook helemaal niet meer verbaasd zijn. Het is immers niet de eerste keer dat politici nogal vergeetachtig blijken, om het eufemistisch uit te drukken. Dezelfde partijen – laten we ze voor de volledigheid even noemen: GroenLinks, d66, vvd, sgp, ChristenUnie, cda en de pvv (van Wilders, de zekere politicus die twitterde) – die nu moord en brand roepen en vinden dat Nederland ziek is, omdat een vrouw in de bijstand zevenduizend euro moet terugbetalen voor het aannemen van boodschappen van haar eigen moeder (ik herhaal het nog maar een keer), hebben zelf de wetten gemaakt waar dit een direct gevolg van is. Het is precies wat de advocaat Thomas Sanders, gepromoveerd op de in- en terugvordering van sancties door de overheid, vorige week schreef in het FD: ‘De houding van politici deze week was dan ook een masterclass hypocrisie: eerst de gemeente en de rechter dwingen om te doen wat je wilt, om vervolgens moord en brand te roepen omdat de gemeente en de rechter precies doen waartoe jij hen zelf wettelijk verplicht hebt.’

Dorien Pessers, emeritus hoogleraar rechtstheorie, karakteriseert het recht in een stuk over de toeslagenaffaire als ‘de normatieve infrastructuur’ van de samenleving. ‘De goede trouw die de staat moet opbrengen jegens zijn burgers is het fundament van die infrastructuur. Van dat beginsel zijn alle overige beginselen afgeleid’, zegt zij. ‘Indien hij te goeder trouw handelt – dat wil zeggen overeenkomstig de beginselen van de rechtsstaat – dan ontstaat bij burgers vertrouwen in de staat en zullen zij ook eerder bereid zijn het overheidsgezag te aanvaarden. Zonder dat vertrouwen is een samenleving eigenlijk niet goed mogelijk.’

En dat is precies wat er gebeurt. Het vertrouwen in de overheid en de politiek keldert bij hen die de overheid het hardst nodig hebben. En dat heeft de overheid aan zichzelf te danken.