De Nipkows 2021

Het was een goed televisiejaar

Veel uitmunde televisie schopte het dit jaar niet tot de shortlist voor de Zilveren Nipkowschijf. Walter van der Kooi overziet het slagveld en bespreekt de nominaties.

Mariëlle Tweebeeke interviewt Lilianne Ploumen © NOS-NTR

Het was een goed jaar, zeiden Renate van der Bas (Trouw, juryvoorzitter) en Angela de Jong (AD) over het tv-seizoen 2020-2021, woensdag bij De vooravond, direct nadat de Nipkowjury de drie nominaties voor de Zilveren Schijf had vastgesteld. En ja, als van de documentairereeksen zelfs De wereld van de Chinezen van Ruben Terlou (VPRO) en Klassen van Sarah Sylbing en Ester Gould (HUMAN) de top drie niet halen; als de dramaseries IM (AVROTROS) en Mocro Maffia (Videoland) dat ook niet lukt; noch het onovertroffen muziekprogramma Podium Witteman (dat die schijf natuurlijk al lang had moeten hebben – in mijn despotendromen verdient de jury een verplicht bijscholings- annex heropvoedingstraject) – dan kun je inderdaad van een mooi jaar spreken.

Als dan nog de documentairereeks De wasstraat (HUMAN) een verdiende speciale vermelding krijgt; als er met evenveel recht lof is voor Promenade van Diederik Ebbinge én voor diens Kiespijn voorafgaand aan de verkiezingen (beide NTR); en de trompet gestoken wordt over de cultuurgemispijnverzachters Wende’s Kaleidoscoop (NTR) en On Stage (VPRO); plus van een aantal documentaires, in serievorm of los (Kinderen van Ruinerwold; Het zaad van Karbaat; Ruut Weissman – De hoofdpersoon; In de ban van de bom; en mijn favoriet Ze noemen me Baboe – found footage-kunstwerk over de Indonesische vrouwen die Hollandse kinderen verzorgden en vaak beminden in ‘Ons Indië’, maar dat tegelijkertijd een emancipatiegeschiedenis in meerdere betekenissen is) – dan lijkt dat ‘goed jaar’ niet overdreven.

Zeker als je bedenkt dat de vanzelfsprekende kwaliteit van menig langer lopend programma (willekeurig: Taarten van Abel; De regels van Floor; Hoofdzaken; afleveringen van Tegenlicht; Zondag met Lubach; Andere Tijden – jawel, bijna gewurgd tot killer Frans Klein op heterdaad betrapt werd) in zo een juryberaad niet eens meer aan de orde komt. Zeker nu in de plaats van ‘roept u maar’, waarmee de longlist tot dit jaar werd vastgesteld, een strikt maximum van drie suggesties per jurylid was verordend. Waarschijnlijk wijsheid, want de lijst was soms ellenlang en de zittingtijd beperkt, maar de charme van dat systeem was dat je door collegae op verborgen parels werd gewezen. Dat was, met een longlist van vijftien producties (voorheen tientallen), dit jaar beduidend minder het geval.

De nominaties zijn wellicht verrassend en stemmen mij vooral tot bescheidenheid. In alfabetische volgorde: Even tot hier (BNNVARA) van cabaretiers Niels van der Laan en Jeroen Woe. De manier waarop zij met woord en zang de door corona en verkiezingen van zichzelf al steeds absurder wordende actualiteit spottenderwijs onder de loep namen, is zonder meer knap. Maar het zal een smaakkwestie zijn dat ik hen satiregewijs net niet tot het hooggebergte vind behoren. En daarom niet altijd keek. Goede televisie, maar net zo uitzonderlijk als Ebbinge en Lubach?

Schandaliger misschien dat ik ook Nieuwsuur lang niet altijd zie. Maar wanneer wel, dan is daar vaak de term ‘uitmuntend’ op zijn plaats. Het bestaat nu ruim tien jaar en het gebeurt niet vaak dat zo lang lopende programma’s opeens genomineerd worden. Vanzelfsprekende kwaliteit went kennelijk. Daar komt bij dat de jury overwegend uit beroepsjournalisten bestaat waarvan een aantal vond en vindt dat ze bij Nieuwsuur gewoon doen wat ze horen te doen; dat andere actualiteitenrubrieken minder gedegen zijn, dat is pas ergerlijk.

De doorslag bij de nominatie gaven de voortreffelijke interviews die Mariëlle Tweebeeke en Jeroen Wollaars hadden met de partijleiders voorafgaand aan de verkiezingen (met alle respect trouwens voor presentatoren Eelco Bosch van Rosenthal, Saïda Maggé en Petra Grijzen). Gebrek aan kennis van eigen partijstandpunten, ontwijkend gedrag rond eigen principes die minder lekker verkopen in verkiezingstijd (‘maar het staat gewoon in uw programma!’), vaagheid, slordigheid, wolligheid, inconsequentie, ontwijken – het leverde berisping op en de schuldige werd bij de kraag gegrepen en terug in het schoolbankje gezet.

Mijn god, excellentie Hoekstra moet nachtmerries hebben overgehouden aan deze avondmerrie! En Van der Staaij dan! Wilders zegde af, gelijk had hij. Baudet, die vaak wegkomt met hele en halve leugens (dieptepunt de manier waarop Jort Kelder en Welmoed Sijtsma bij Op1 hem en Van Haga lieten begaan, het vuile coronawerk overlatend aan de steeds verbijsterder Rosanne Hertzberger en Jean Dohmen) krijgt het bij Nieuwsuur het zwaarst te verduren, de doodenkele keer dat hij zich er waagt. Die preverkiezingsgesprekken gaven een zetje bij de nominatie, maar Nieuwsuur zit ook zonder die gesprekken natuurlijk al een decennium in het topsegment.

Dan Srebrenica – de machteloze missie van Dutchbat (BNNVARA). Coen Verbraak lapte het weer: talking heads plus archiefbeelden, doordachte vragenreeksen, voortreffelijke montage (dit keer door Elja de Lange) over een niet te helen wond in de trotse vaderlandse geschiedenis (zoals ook Java en de Molukken). En in de geest van betrokkenen. Ik roemde het hier eerder ‘vanwege de noodzakelijke bijdrage aan Bewältigung van ons verleden. En vanwege het zichtbaar maken van talloze tinten grijs die de weerbarstige werkelijkheid nu eenmaal altijd bevat, zeker in een zo beladen periode en materie’, schreef ik vorig jaar. Wel vindt een van de juryleden dat Verbraak te weinig is ingegaan op verwijtbare nalatigheid en dito opvattingen en gedrag bij op zijn minst een deel van Dutchbat. Wat me aan het denken zet.

En dan is er de Ere Nipkow voor het Sinterklaasjournaal. Het juryrapport: ‘Al twintig jaar weet het Sinterklaasjournaal creatieve televisie te produceren in het schemergebied tussen feit en fictie waar de goedheiligman huist. Het programma is een wonder van verbeelding voor zowel meerder- als minderjarigen, in de grootse traditie van de Nederlandse jeugdtelevisie. De vernieuwende vertelvorm die de makers dit jaar introduceerden, een Pieten-soap in Journaal-vorm, heeft navolging gekregen in vele lokale varianten. De maatschappelijke impact van de kindershow is groot, gezien de invloedrijke rol die het programma heeft gehad in de Zwarte Pieten-discussie. Dit jubileumjaar overtrof het programma alle verwachtingen door in een pandemie met een coronaproof intocht van Sinterklaas in het fictieve Zwalk het kinderfeest veilig te stellen.’

Ik citeer dit omdat ik, o schande alweer, geen vaste gast ben daar. (Zelfs de kleinkinderen zijn inmiddels volwassen.) Dat dat Journaal sinds en door de anti-Zwarte Piet-acties op een smal koord wankelde en regelmatig zonder vangnet naar beneden dreigde te storten – dat werd me uiteraard wel duidelijk. Het Journaal volgde op afstand de criticasters die erin slaagden een traditie die diep ingebakken was/is te tonen voor wat ze was/is: discriminerend, kwetsend, beschadigend. Tegelijk liep het Journaal voor, vaak ver voor, op grote groepen die er louter onschuldig kindervertier in zagen. En zeker voor op groepen wier verbeten verdediging van de traditie voortkomt uit onfris nationalisme. Soms uit racisme. Of het Sinterklaasjournaal te afwachtend of tweeslachtig is geweest bij het doorvoeren van veranderingen – ik durf het niet te zeggen. Dat het een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan cultuurverandering en racismedebat lijkt me duidelijk. En dan kom ik toch tot de conclusie: bewonderenswaardig.

Ten slotte: de kunsten hebben onevenredig zwaar geleden onder de coronacrisis en doen dat nog. De NPO heeft zeker geprobeerd op de televisie pleisters te plakken die soms zo mooi waren dat je de wond even vergat. Ik noemde al Wende’s Kaleidoscoop en On Stage. Maar ook veel toneel en theater kreeg registratie of bewerking, waarbij soms het niveau van ‘televisiekunst’ werd gehaald. Daarom tot slot een tip. Zondag 30 mei begint de tiendelige theaterserie Romeinse tragedies van ITA, internationaal bejubeld en toegesneden op televisie. Een buitenkans die we aan corona danken. VPRO, NPO 2, 22.10 uur.