Het weidse herkijken

Mensen en informatie reizen sneller dan ooit, maar de hele wereld is nog steeds een groot terrein. Het Haagse World Wide Video Festival kon de weidsheid van zijn titel dit jaar niet waarmaken. Er was slechts een klein en pover Aziatisch aandeel in het programma en verder bestond de wijde wereld alleen uit Westeuropese en Noordamerikaanse werken. Het videofestival van Berlijn bracht onlangs een grote en diverse produktie uit Oost-Europa voor het voetlicht, maar in Den Haag was alleen indirect te merken dat er iets broeit aan die kant van de wereld. Die indirecte manier was op zich overigens boeiend genoeg en bestond concreet uit twee nieuwe video’s van Ken Kobland en Jean-Luc Godard.

Kobland is een Amerikaanse videast die vooral bekend is geworden door zijn intrigerende, op video vastgelegde reisdagboeken. Moscow X, zijn nieuwe in Den Haag gepresenteerde video, bevat opnamen die hij maakte van een reis door Rusland en vooral van zijn verblijf in september 1990 in de Russische hoofdstad. Kennelijk heeft hij dat materiaal eerst een tijd laten liggen. Het commentaar dat hij geeft bij de beelden, heeft een terugblikkend karakter. Hij bekijkt zijn opnamen met kennis van de turbulente gebeurtenissen die zouden volgen. Bij zorgvuldig herzien en herschikken blijken latere gebeurtenissen latent in zijn beelden aanwezig te zijn geweest en hij heeft die er later als het ware uitgezeefd. Hij heeft bij de samenstelling van de video vooral opnamen gekozen waarbij hij zich letterlijk onder de mensen bevond. Lange opnamen die hij maakte in de Moskouse metro, op een plein tijdens een demonstratie of in de drukke rij voor het gebouw van een krant waar mensen zich verdringen om het laatste nieuws te kunnen lezen. In de Moskouse metro kijkt hij niet naar de befaamde architectuur en decoraties, maar naar de reizigers. Tijdens de demonstratie kijkt hij niet naar de leiders, maar tegen de kijkrichting in naar de gezichten van de demonstranten. En ook bij de krantelezers is hij niet geinteresseerd in het nieuws, maar in de lezers. Er is iets gaande, maar hij weet niet wat en hij probeert het van de gezichten van de mensen af te lezen.
Zijn toegevoegde commentaar is soms poetisch, maar vaker laconiek. Zo stelt hij bijvoorbeeld dat het in een moderne miljoenenstad met maar een Chinees restaurant wel mis moest gaan. De Moskouse opnamen van Kobland worden weergegeven in een helder en scherp zwart-wit dat zo nu en dan wordt onderbroken door stille kleurbeelden van een zonnig en herfstig berkenbos. Het tijdloze Rusland. Zo eenvoudig en rustig als Kobland naar Rusland kijkt, valt van Godard niet te verwachten. Zijn Les enfants jouent a la Russie is een overdadig, complex en bijna hermetisch werkstuk waarin heden en verleden, documentaire en verbeelding gelijktijdig en op hetzelfde niveau worden behandeld. Evenals zijn film over het herenigde Duitsland, Allemagne Neuf Zero, is deze film over het huidige ondergaande Rusland voortgekomen uit een televisie- opdracht. Of die opdrachtgevers zich steeds hebben gerealiseerd wat ze daarmee vroegen, is de vraag. Zeg tegen een Godard ‘Rusland’ en zijn hoofd gaat tollen van de associaties. Ja, niet in de laatste plaats rond de grote sovjet- filmers en uiteraard de onvergetelijke negentiende-eeuwse schrijvers. Godard kon niet naar Duitsland kijken zonder Heinrich Heine en Fritz Lang en zo kan hij niet naar Rusland kijken zonder Fjodor Dostojevski en Dziga Vertov. De recente produkties van Godard, zoals deze over het land van de idioten in de literatuur, de opstanden in de film en de geknechten in de goelags, laten zich niet meer kennen na een keer zien.
Video is dan ook een goed medium voor dit soort werken, waarin de mogelijkheid tot rewind en stop-motion in feite is voorondersteld. Ze vragen een nieuwe manier van kijken die steeds ook herkijken is, en in Den Haag werkt men eraan om ons daarvoor klaar te maken. Ook dat is weidsheid.