Geloof en wetenschap in de islam

Het Westen en de islam

Geloof en wetenschap in de islam: Averroes’ ‹Het beslissende woord›
Vertaald, ingeleid en geannoteerd door Remke Kruk
Klement, 72 blz., Euro 17,95

Het tumult rond het vertrek van Ayaan Hirsi Ali verduistert, net als haar optreden dat meestal deed, een van de belangrijkste vraagstukken van de huidige tijd: de verhouding tussen de islam en de «westerse beschaving». Het zal dan wel zo zijn dat het ongenuanceerde optreden van Fortuyn en Hirsi Ali nodig was om dit punt op de agenda te zetten, maar inmiddels stáát het op de agenda en is het debat vooral gebaat bij duidelijkheid, zakelijkheid en nuances.

Zij die bestrijden dat de islam een per definitie achterlijke en bekrompen godsdienst is, verwijzen dikwijls naar het werk van de Arabische filosoof Abu l-Walid Muhammad ibn Ahmad ibn Muhammad ibn Rushd, die vooral bekend is onder zijn Latijnse naam Averroes en die leefde van 1126 tot 1198. Hij zou hebben laten zien dat ook een tolerante, verlichte interpretatie van de islam mogelijk was.

In zijn Fasl al-maqal, oftewel «Het beslissende woord», verdedigt Averroes de rol die de rede binnen elke geloofsgemeenschap dient te spelen. Wetenschap en religie zijn niet noodzakelijkerwijs met elkaar in tegenspraak en een bekrompen, fundamentalistische benadering van de godsdienstige waarheid leidt tot een rampzalige verschraling van het geloof.

Dit wil niet zeggen dat hij de waarheid van de koran ter discussie wil stellen en dat hij van mening is dat andersdenkenden evenveel recht van spreken hebben. Wel pleit hij voor een kritische bestudering van oude teksten en het logisch nadenken over vastgeroeste interpretaties.

De geestelijke autoriteiten beschouwden Averroes’ opvattingen als gevaarlijke nieuwlichterij en zijn boeken werden verboden en verbrand. Via Hebreeuwse en Latijnse vertalingen van zijn werken oefende zijn variant van het aristotelisme enorme invloed uit op het westerse denken. Zo werd Thomas van Aquino door hem beïnvloed. Zijn geschriften wezen vooruit naar het humanisme en de door Kant geformuleerde strijdkreet van de Verlichting: Sapere aude, durf te denken.

Omdat velen in het Westen nog altijd geen raad weten met de eigen traditie – en niet zelden ideeën uit de bijbel en de Verlichtingstraditie door elkaar worden geklutst – kan het geen kwaad om te onderzoeken of er raakvlakken zijn met de zo gesmade islam. Averroes zou dan wel eens een belangrijke brug kunnen vormen. De verschillen moeten niet worden weggepoetst, maar wie de overeenkomsten negeert begeeft zich beslist op een heilloze weg.