Het zoete sterven

Hoewel in George Saunders’ romandebuut het heerlijke sterven centraal staat, gaat Lincoln in the Bardo toch vooral over het leven.

Een roman begint als een verteller niet alleen het recht, maar ook de vorm heeft gevonden om te spreken. George Saunders, Amerikaans auteur van zes verhalenbundels waaronder Tenth of December uit 2013, heeft voor zijn debuut als romancier een even ongewone als briljante structuur bedacht. Lincoln in the Bardo bestaat uit 108 hoofdstukjes gevuld met citaten. Deze fragmenten tellen minimaal één woord en maximaal twee bladzijden. Ze worden uitgesproken door personages, ofwel zijn ze afkomstig uit boeken.

Saunders’ roman vangt aan wanneer een zekere Hans Vollman (of eigenlijk hans vollman, want de kapitalen zijn uit de persoonsnamen verwijderd) vertelt hoe hij is aanbeland op zijn huidige verblijfplaats. Vervolgens gaat hij een gesprek aan met een ander personage, roger bevins iii. De twee vrienden bevinden zich in de Bardo uit de titel – een term uit het boeddhisme die een limbo, een vagevuur of een hiernamaals aangeeft, waarin de doden ronddolen omdat ze geen rust vinden. Als in een dantesk universum dragen ze de sporen van een voormalige zonde of een tekort: vollman bijvoorbeeld loopt rond met een gigantische erectie omdat hij bij leven en welzijn zijn echtelijke plichten niet kon vervullen.

Op het eind van het eerste hoofdstuk dient zich een nieuwe lotgenoot aan: een elfjarige genaamd willie lincoln. In het tweede hoofdstuk zet Saunders stukjes onder elkaar uit geschiedenisboeken, met titel en auteur. Het gaat om boeken waarvan sommige gefingeerd zijn en andere echt bestaan. Reckoning: An Insider’s Memories of Difficult Times van Tyron Philian bijvoorbeeld, bestaat volgens Google enkel in Lincoln in the Bardo, terwijl Reveille in Washington 1860-1865 van Margaret Leech uit 1941, of het meer recente Twenty Days: A Narrative in Text and Pictures of the Assassination of Abraham Lincoln van Dorothy Meserve Kunhardt, geschiedkundige klassiekers zijn. In deze en andere fragmenten wordt verteld wat er is gebeurd voor en na de dood van de historische figuur Willie Lincoln – niet zomaar een jongetje, maar de zoon van Abraham, zestiende president van de Verenigde Staten van 1861 tot 1865, en inderdaad iemand die al wat inkt heeft doen vloeien. Saunders’ romandebuut bestaat dus enerzijds uit passages uit een toneelstuk zonder decorbeschrijvingen en met dode personages, en anderzijds uit citaten die een historicus zou kunnen verzamelen met het oog op een boek over de dood van Willie Lincoln, en over het verdriet van diens beroemde vader.

Medium 19484ugoed
De dood van president Lincoln, Washington, 1865 © Litho van Currier & Ives / Library of Congress

Het maakt van Lincoln in the Bardo een uitzonderlijke historische roman, maar ook een vertelling die eerder samengesteld dan verteld lijkt te worden. Alles wat de auteur doet is andere mensen – schimmen in de Bardo of gedegen Amerikaanse historici – aan het woord laten. Dat is natuurlijk schijn, maar schijn – en dan vooral de overtuiging van het tegendeel – is wat een roman tot een roman maakt. Zoals hij dat ook in zijn verhalen deed, maar hier lijkt hij nog verder te gaan, creëert Saunders een wereld die vreemd is en ongeloofwaardig, maar waarin net daarom belangrijke en ondraaglijke onderwerpen aan bod kunnen komen.

Soms worden ze bezocht door een engelenschare die hen naar de hemel probeert te lokken

Op het eerste gezicht lijkt Lincoln in the Bardo een boek over de dood en het verdriet van geliefden die achterblijven, maar ook over het menselijke onvermogen om te kunnen sterven. Het is namelijk zo dat de personages – morsdood maar nog steeds gedreven tot spraak – in een staat van ontkenning leven: ze denken dat ze ziek zijn, en dat ze zullen terugkeren naar de mensenwereld. Ze liggen niet begraven in een kist, maar ze bevinden zich in wat ze een sick-box noemen. Ze kunnen met elkaar praten, ze zijn getuige van de werkelijkheid, maar voor de mensen die nog leven blijven ze onzichtbaar. Soms worden ze bezocht door een engelenschare die hen naar de hemel probeert te lokken, door te verschijnen in de vorm van wat hun het liefst was op aarde. Dit gaat gepaard met wat ze omschrijven als het matterlightblooming phenomenon: een zintuiglijke en emotionele ervaring, zo overweldigend dat ze verleid worden om alle verzet op te geven, en echt dood te gaan. Voor Willie lijkt het tijdens dergelijke visitaties alsof zijn moeder veelvuldig weer bij hem is, maar toch kan hij de uitnodiging om voorgoed te verdwijnen weerstaan.

Ik moest denken aan de passage in A Dangerous Method van David Cronenberg waarin Freud na een discussie met Jung het bewustzijn verliest. Als hij weer bijkomt, murmelt hij gefascineerd: ‘How sweet it must be to die!’ De personages in Lincoln in the Bardo lijken die zoetheid van het sterven te rekken, tussen leven en dood in, en al hun gebabbel – en dus de tekst die door Saunders is neergeschreven, in een stijl en een idioom dat zowel negentiende-eeuws archaïsch aandoet als bij momenten beckettiaans modern – creëert ook bij de lezer die vreemde staat van concentratie en de afwezigheid van bewustzijn die lectuur heet.

Op een ander niveau – en het is een thematisch niveau dat belangrijker is voor Saunders – heeft deze roman niet zozeer met sterven als wel met leven te maken, en met samenleven. De gehele constructie van Lincoln in the Bardo is opgezet om het over contact te hebben, over empathie, over de mogelijkheid om te weten wat iemand anders denkt en voelt. De laatste jaren, niet alleen in de Amerikaanse literatuur, is dat geregeld naar voren geschoven als de voornaamste en misschien laatste bestaansreden van romans: een blik gunnen in het hoofd van anderen. Saunders maakt zijn boek tot een meta-roman, precies over dat onderwerp: niet alleen kan de lezer van Lincoln in the Bardo het bewustzijn van de personages leren kennen – die personages zijn zelf overmatig gepreoccupeerd met het geestesleven van hun naasten, zeker als die nog in leven zijn.

Bovendien beschikken ze, als halfdoden, over een uitzonderlijk vermogen: ze kunnen iemand anders ‘betreden’ – ze doen letterlijk wat een romanlezer (althans volgens de empathie-theorie) figuurlijk doet. Het centrale gebeuren in de plot, en de titel verwijst er ook naar, is een bezoek van Abraham Lincoln. Hij wil nog één keer met Willie praten en haalt diens lijk uit de kist. Op dat moment gonst het in de onderwereld: het is nog nooit gebeurd dat er iemand op bezoek is gekomen! ‘We were perhaps not so unlovable as we had come to believe’, zegt iemand. Willie kan zijn vader betreden en – wonder – ze kunnen nog één gesprek voeren. De gevolgen zijn overweldigend. Niet alleen berusten vader en zoon, weliswaar bedrukt en verscheurd, in hun afscheid, Willie beseft dat hij dood is, en hij kan de medebewoners van de Bardo daar ook van overtuigen, zodanig dat op het eind alle stemmen verdwijnen naar de hemel of de hel, en de roman dus noodgedwongen stokt. Saunders flirt met het sentiment, dat hij tegelijkertijd probeert te counteren door baldadige humor, vaak nogal silly personages, en door de wereldvreemde eigenheid van zijn romaneske universum. Soms lukt dat, soms ook niet – vooral niet wanneer de slavernij, het racisme en de Amerikaanse politiek in de gesprekken naar binnen sluipen, en de schrijver zoveel liefde voor zijn personages betoont (en voor Lincoln, die terwijl Willie sterft volop burgeroorlog aan het voeren is), dat hij hun niet alleen al hun zonden vergeeft, maar hun ook een probleemloze toekomst wil verzekeren.

Zo belichaamt Lincoln in the Bardo een dilemma dat elke romancier het hoofd moet bieden, net als elke mens: hoe kun je begrip, mededogen en zelfs enthousiasme voor andere mensen betonen zonder tegelijkertijd melig en sentimenteel iedereen zonder onderscheid tot een heilige te maken?