Inferno in de Amazone

‘Hier zijn geen branden. Absurd’

Komende maanden worden er nog veel meer Amazone-branden verwacht. Toch gloort er een beetje hoop. De Braziliaanse bourgeoisie begint afstand te nemen van president Jair Bolsonaro. ‘Deze regering is een gevaar voor het land en de mensen.’

Leden van de Mura-stam op een stuk inheems land bij Humaitá in de Amazone, 20 augustus. © Ueslei Marcelino / Reuters

‘Als jij nou eens begint met om de andere dag te poepen, dan hebben we een groot deel van het milieuprobleem opgelost’, blafte de Braziliaanse president Jair Bolsonaro een journalist toe. Het was eind juni. De verslaggever had het gewaagd de voormalige legerkapitein te vragen waarom hij de directeur van het Braziliaanse instituut voor ruimteonderzoek, inpe, had ontslagen. In 1998 leidde een apocalyptische zee van bosbranden in de Amazone tot de oprichting van het instituut. Net als nu kwam de wereld in opstand en eiste maatregelen.

Het inpe groeide uit tot een internationaal gerespecteerde staatsinstelling die met zijn satellieten de ontbossing van de Amazone tot op de boom nauwkeurig bijhoudt. Met deze data sturen ze de boswachters aan op de grond, zodat die weten waar ze moeten optreden. Zo zette sinds het aantreden van de linkse president Lula in 2003 een gestage daling in van de vernietiging van het regenwoud waarvoor Brazilië veel lof kreeg. En ook financiële steun, zoals het Amazonefonds, waarin Noorwegen en Duitsland miljarden stortten.

Totdat begin dit jaar de extreem-rechtse Bolsonaro aantrad. De voormalige legerkapitein heeft een sterke afkeer van milieupolitiek. Zijn retoriek overstijgt het poep-en-piesniveau nauwelijks. ‘Ik maak een einde aan die schijtindustrie’, zei de nieuwe president toen hij beloofde de milieuboetes die de boswachters uitdelen af te schaffen. Aan het hoofd benoemde hij een rabiate groenhater, die in minder dan zes maanden zijn boswachters machteloos maakte. ‘Zodra iemand een uitgedroogd stuk indianenstront vindt mag er in Brazilië niets meer. Schijt daaraan!’ bepleitte Bolsonaro ook het opengooien van de inheemse reservaten voor land- en mijnbouw. Sindsdien worden de reservaten binnengevallen door illegale houtkappers die de inheemse volken bedreigen.

Niemand was dan ook echt verbaasd toen het inpe in juni stelde dat de ontbossing in één jaar tijd met 88 procent was toegenomen. Maar Bolsonaro werd razend. ‘De cijfers kloppen niet’, riep hij. ‘Jullie werken in opdracht van een of andere milieu-ngo. Dit is nepnieuws!’ Directeur Ricardo Galvão antwoordde dat de president ‘niet de voorbereiding noch de kennis’ heeft om te snappen hoe inpe werkt en dus beter zijn mond kan houden. Bolsonaro ontsloeg hem op staande voet en verving hem door een militair.

Bolsonaro’s veiligheidschef generaal Augusto Heleno etaleerde een merkwaardig soort rekenkunde: ‘Als de cijfers van het inpe zouden kloppen, stond er in de Amazone geen boom meer.’ Net als de rest van het leger ziet de generaal milieuorganisaties als vooruitgeschoven posten van een vijandige wereld ‘die denkt dat de Amazone hun erfgoed is, maar dat is het niet. De Amazone is van ons. Wij doen ermee wat we willen. De rest is een aanslag op onze soevereiniteit en verdient een militair antwoord.’

Bolsonaro: ‘Zodra iemand een stuk indianenstront vindt mag er hier niets meer’

Intussen nam de ontbossing toe. In juli zelfs met 278 procent. Een gebied zo groot als Noord- en Zuid-Holland is al omgezaagd. En toen kwamen begin augustus de branden. Het satellietsysteem van het inpe telde een jaarrecord van 72.000 bosbranden. Meer dan de helft ervan in de Amazone. Dat terwijl het droge seizoen pas sinds een maand bezig is. De grote Amazonebranden van 1998 waren vooral het gevolg van het fenomeen El Niño. Daardoor was in het natte seizoen haast geen regen gevallen en kon het vuur zich in het droge seizoen razendsnel verspreiden. Maar nu waren de bossen door en door nat. Toch is het inferno in de Amazone nu erger. Hoe kan dat?

‘De milieuorganisaties’, stelt Bolsonaro. ‘Ze willen Brazilië in de problemen brengen, omdat we hun geldkraan hebben dichtgedraaid.’ Het antwoord van de experts wijst in een andere richting: ‘Ontbossing’, zegt ipam,het instituut voor milieu-onderzoek in de Amazone. ‘We zien de meeste branden daar waar recent de meeste ontbossing heeft plaatsgevonden. Het feit dat er juist in dit natte jaar zoveel branden zijn, versterkt het beeld van een ongeremde golf van ontbossing.’ Volgens de Braziliaanse klimatoloog Carlos Nobre is het afbranden van het veld vlak nadat de bomen zijn omgehakt de beste manier om de grond geschikt te maken voor koeien of soja. In de meeste deelstaten is het afbranden van velden in het droge seizoen verboden. ‘Maar nu voelen de boeren en illegale landbezetters zich gesterkt door de belofte van de president dat ze niet beboet zullen worden.’

‘Hier zijn geen branden. Absurd’, verklaart de voorzitter van de lokale landbouwbond met een stalen gezicht op tv. Zijn ogen, vanonder zijn cowboyhoed, zijn rood van de rook. De onverharde straten van het mottige Amazonestadje Novo Progresso zijn donker gekleurd. Vrachtwagens en brommertjes kunnen alleen nog rijden met hun lichten aan. Novo Progresso is dan ook een van de tien gemeenten met de heftigste branden op dit moment. Tevens een van de tien gemeenten waar dit jaar het meest is ontbost.

Vooral het nabijgelegen reservaat Jamanxim moest het ontgelden. Tussen 25 april en 1 juli van dit jaar stuurde de satelliet van het inpe meer dan vijftien noodoproepen per dag uit over illegale houtkap in het reservaat. Maar er kwam geen boswachter kijken. Sinds Bolsonaro’s ‘reorganisatie’ zitten de dichtstbijzijnde boswachters negenhonderd kilometer en dertien uur rijden verderop. Drie boswachters met één auto en zonder telefoon. Voor een gebied vier keer zo groot als Nederland. ‘Ook al zouden die drie willen gaan kijken en schuldigen willen beboeten, dan mogen ze dat niet’, legt Thais Santi van het Openbaar Ministerie uit. ‘Ze mogen alleen een bericht sturen naar de basis van de boswachters van de deelstaat. Daar wordt beslist of er een operatie komt of dat de melding weer wordt doorgestuurd naar de hoofdstad Brasilia waar het wordt aangehecht aan een dossier over mogelijke operaties volgend jaar.’ Sinds de landbouwlobby de nieuwe chef van de boswachters in de deelstaat Pará mocht aanwijzen, is de kans groot dat elke melding in de bureaucratische doofpot verdwijnt.

Toch vonden de ontbossers van Novo Progresso dit niet genoeg. ‘We willen dat Bolsonaro voorgoed een manier vindt om de pijn van de milieuboetes op te heffen en de productie in de Amazone te verhogen’, zei een belangrijke boerenleider op 5 augustus tegen de lokale krant Folha do Progresso. Hij wilde zijn naam liever niet in de pers. Hij vertelde hoe zijn achterban zich gesterkt voelt door de manier waarop de president in juli de Duitse bondskanselier Merkel en Noorwegen ‘op hun plaats had gezet’. Beide landen hebben hun bijdrage aan het Amazonefonds bevroren vanwege Bolsonaro’s milieubeleid. Bolsonaro sprak snerend over ‘mevrouwtje Merkel’: ‘Laat ze haar geld lekker houden en er Duitsland mee herbebossen.’

Drie boswachters met één auto in een gebied vier keer zo groot als Nederland

Zijn vicepresident, generaal Hamilton Mourão deed er nog een schepje bovenop en maakte haar tril-aanvallen belachelijk. ‘Hebben jullie dat beven gezien’, zei hij lachend. ‘Dat is omdat ze door onze president Trump op haar nummer is gezet over Brazilië.’ Toen ook Noorwegen, de belangrijkste donor van het Amazonefonds, de geldkraan dichtdraaide, was de Braziliaanse reactie niet subtieler: ‘Dat is toch dat land daarboven bij de noordpool dat walvissen vermoordt’, zei Bolsonaro. ‘Zij hebben ons niets te vertellen. Laten ze Merkel gaan helpen met het planten van haar bomen in Duitsland.’

In Novo Progresso vonden ze het prachtig. De boerenleider deed ook een sinistere aankondiging: over vijf dagen, op 10 augustus, zou ‘de dag van het vuur’ beginnen. Alle boeren en illegale houtkappers van Novo Progresso zouden dan hun velden in brand steken: ‘De enige manier om goed te ontbossen en grond schoon te maken voor soja en koeien is vuur.’ En: ‘Het is een signaal aan Bolsonaro dat hij ons beter moet beschermen.’ Op 10 augustus mat het inpe 124 nieuwe branden in Novo Progresso. Een stijging van driehonderd procent ten opzichte van de dag ervoor. Op 11 augustus kwamen er 203 nieuwe branden bij. Nu zijn het er meer dan vijftienhonderd.

De milieucriminelen vormen de harde kern van de Bolsonaro-aanhang. Opgezweept en bij voorbaat vrijgesproken door hun idool leggen ze de Amazone in as. Afgelopen weekend sloeg Bolsonaro voor het eerst een wat mildere toon aan. Hij blijft de omvang van de ramp ontkennen, maar kreeg het uit zijn keel dat het ‘onze plicht is het regenwoud te beschermen’. Hij beloofde militairen te sturen.

Wat het leger aan het brandende regenwoud kan doen is nog een raadsel. Ze kunnen in elk geval geen brandstichters oppakken. Alleen de boswachters zijn bevoegd op te treden. En die kunnen slechts boetes uitschrijven. In Brazilië is er geen gevangenisstraf voor het illegaal inpikken van staatsgrond, ontbossen of afbranden.

Bolsonaro is de afgelopen dagen zwaar onder druk gezet door de machtige lobby van de agrobusiness die hem in het zadel hielp. Zelfs Blairo Maggi, de grootste sojaboer ter wereld, roept nu dat ‘duurzaamheid integraal onderdeel moet zijn van onze handel’. Drie jaar geleden werd Maggi nog tot een miljardenboete veroordeeld voor het illegaal ontbossen van honderden vierkante kilometers regenwoud. Nu is hij een belangrijke stem in de groep van ondernemers en traditioneel rechtse elite die enorm spijt hebben gekregen van hun steun aan Bolsonaro. Deze schreeuwende legerkapitein zou het ‘imago’ van Brazilië in het buitenland beschadigen en een obstakel zijn voor de handel en het economisch herstel van het land.

Voorzitter Finland vraagt de EU te overwegen de import van Braziliaans rundvlees te stoppen

Dat dit klopt, blijkt nu wel. Finland, als roterend voorzitter, vraagt de EU te overwegen de import van al het Braziliaanse rundvlees te stoppen vanwege de branden. Het in juni gesloten handelsakkoord tussen de EU-landen en de Mercosul – het Zuid-Amerikaanse handelsblok waarvan Brazilië verreweg de grootste is – staat op springen. België, Ierland en Polen wilden het verdrag toch al afstemmen, om hun eigen boeren te beschermen. En dan is er Frankrijk. Vanaf het begin zei president Emmanuel Macron het handelsverdrag te zullen opblazen als Brazilië uit het Klimaatakkoord van Parijs stapt.

Brazilië houdt zich in de praktijk allang niet meer aan de afgesproken klimaatdoelen. De klimaatparagraaf in het handelsakkoord met de Mercosul is als enige uitgesloten van sancties. De milieu- en duurzaamheidsafspraken zijn niet juridisch bindend. Zo komt er straks jaarlijks voor miljarden dollars Braziliaans rundvlees naar Europa, waarvan met geen mogelijkheid is vast te stellen welke misdaden erachter schuilgaan. Intussen worden er al nieuwe soja-corridors door de Amazone gehakt, zonder de inheemse volken te raadplegen, om de Rotterdamse haven straks nog verder te overstromen met zwaar bespoten veevoer dat op geen enkele manier aan de Europese standaard voldoet.

Het meest voor de hand liggend zou zijn het hele Mercosul-akkoord met een volmondig Nederlands en Europees ‘nee’ te verwerpen. Niet alleen om wat er nog rest van de Amazone te beschermen. Maar ook om de dictatoriale opmars in het grootste land van Latijns-Amerika te helpen blokkeren. ‘Ik ben de baas’, zegt Bolsonaro en hij ontslaat te pas en te onpas wie hij ‘niet leuk meer’ vindt. Ministers, politiechefs, televisiebazen. Iedereen die het waagt vraagtekens te zetten bij zijn agressieve politiek. Zijn populairste ministers vernedert hij in het openbaar, tot groot vermaak van zijn achterban op Twitter.

Macron noemde de branden in de Amazone een ‘internationale crisis’ en wilde ‘internationaal ingrijpen’. Uitgerekend ‘mevrouwtje’ Merkel zorgde ervoor dat Macron de G7-top zondag afsloot met een slappe verklaring: ‘We zullen de landen die door deze branden geraakt worden helpen.’ In plaats van een zucht van opluchting te slaken, lacht Bolsonaro alweer uitbundig op Twitter om een seksistische grap over de vrouw van Macron. Zijn zoon twittert dat Macron een ‘idioot’ is. De trouwe minister van Onderwijs noemt de Fransman een ‘maniak’ en een ‘klootzak van een opportunist’. Ook de minister van Landbouw deed maandag op een ongelikte manier een duit in het zakje.

‘Deze regering is een gevaar voor het land en de mensen erin’, schreef de vermaarde columnist Miriam Leitão van de conservatieve krant O Globo nog voor de Amazone werd aangestoken. Volgens haar is het een illusie te denken dat er, zolang Bolsonaro aan de macht is, enig akkoord kan worden gesloten dat het regenwoud en de inheemse bevolking erin beschermt. Na bijna acht maanden is de Braziliaanse bourgeoisie in opstand. De vooraanstaande rechts-conservatieve ondernemer Ricardo Rangel roept iedereen op zich zo snel mogelijk van Bolsonaro te distantiëren. ‘Straks is het te laat’, schrijft hij. ‘Je kunt een economie niet fixen als de democratie kapot is. Economische groei betekent bovendien: investeren in onderwijs, respect voor het milieu en goede buitenlandse relaties.’

‘Straks is het te laat. Je kunt een economie niet fixen als de democratie kapot is’

Het zou al heel wat zijn als Europa, via dreigen met het niet-ratificeren van het nieuwe handelsakkoord, deze beweging kan steunen. Een diplomatieke rel is misschien zo geblust, maar de Amazone blijft branden. ‘De werkelijkheid is dat het brandseizoen hier nog niet eens is begonnen’, zegt Rodolfo Salm, milieuprofessor aan de universiteit van Pará. ‘Pas in oktober, november wordt de situatie dramatisch. Dit jaar wordt een apocalyps.’


Lees ook: