Hightech zwartrijden

Tallinn - Reizen met het openbaar vervoer in den vreemde kan een leerzame ervaring zijn. Niet alleen verplaatst men zich van A naar B, men komt ook veel te weten over de sociale codes die in een land gelden.
Zo is het alle EU-expats die in Tallinn wonen inmiddels wel opgevallen dat de Esten en de etnische Russen elkaar niet alleen op straat, maar ook in de tram, bus en trolly op kundige wijze weten te mijden - alsof men ruikt wie tot de ‘juiste’ groep behoort. De Russische dames ('Da da da’) kakelen aan één stuk door, terwijl het stemvolume van de Russische heren dat van de Esten doorgaans ruimschoots overstijgt. De Estse passagiers zullen geen woord te veel zeggen, tenzij de alcohol hun de helpende hand heeft gereikt of hun mobiele telefoon afgaat (hippe jongeren nemen deze op met de eigenaardige kreet 'tsau’, een verbastering van 'ciao’). Van een conversatie met een Russische medereiziger kan al helemaal geen sprake zijn - bijna twintig jaar na het herstel van Estlands onafhankelijkheid zit het wederzijdse wantrouwen nog altijd erg diep.
Soms worden de Russische gesprekken en het Estse zwijgen abrupt verstoord. Als de tram of bus onverwacht stopt tussen twee haltes, kan dat alleen maar betekenen dat de Munitsipaalpolitsei (Mupo) de vervoersbewijzen komt controleren. De vijf of zes in het groen gestoken beambten van deze gemeentelijke politie, die alleen in Tallinn en de badplaats Pärnu bestaat, ontgaat niets. Het heeft dus geen zin om op het laatste moment naar het stempelapparaat (in sommige gevallen nog een oud ponsapparaat uit de sovjettijd) te rennen. Degenen die worden betrapt op zwartrijden kunnen rekenen op een boete van zeshonderd kroon, zo'n veertig euro. Gele stickers in tram en bus waarschuwen hier al voor, ook in het Russisch. De zondaars worden naar een gereedstaand busje afgevoerd, alwaar de zaak verder wordt afgehandeld. Russen die zeggen dat ze de Estse taal niet voldoende machtig zijn en die klaarblijkelijk verwachten dat een en ander dus wel met een sisser zal aflopen, komen bedrogen uit: zij worden in perfect Russisch te woord gestaan.
De meeste passagiers hebben geen kaartje, maar toveren hun isikutunnistus, oftewel hun ID-kaart, te voorschijn. Die bevat een chip die in Estland een heilig goed is. Het ding biedt, mits in de niet minder heilige laptop gestoken, toegang tot de meest uiteenlopende overheidsdiensten, zoals E-kool (ouders kunnen direct zien wat hun kroost op school presteert), het bevolkingsregister, het kadaster en de belastingdienst. TAK, het openbaarvervoersbedrijf van Tallinn, wilde niet achterblijven; men kan al sinds 2004 achter de computer kaartjes kopen en abonnementen afsluiten (via www.pilet.ee). De agenten betreden de bus dan ook met een langwerpig, oranjekleurig apparaat in de hand. Hier schuiven zij vervolgens de ID-kaarten in. Maakt het apparaat twee korte piepjes, dan is de kaart voldoende opgeladen, produceert het daarentegen een langer, sonoor geluid, dan volgt onherroepelijk afvoering richting het op de stoep geparkeerde busje.
De Mupo'ers lijken met een inhaalslag bezig te zijn. Vorig jaar zomer oordeelde een rechter dat het particuliere beveiligingsbedrijf AS Ühisteenused niet langer bevoegd was om de controles uit te voeren. Dat zou indruisen tegen de wet - particuliere bedrijven mogen geen boetes innen. De beveiliger diende na de ontbinding van het contract een schadeclaim van tien miljoen kroon in, maar de gemeente weigert die te betalen. Waarschijnlijk speelde ook een rol dat de almachtige, links-populistische Keskerakond-partij, die de absolute meerderheid in de gemeenteraad van Tallinn heeft, een diepgewortelde aversie tegen de privatiseringsdrift van de conservatief-liberale regering koestert. Cynici menen echter dat de tram- en buscontroles de enige rechtvaardiging voor het bestaan van de Mupo zijn; voor het overige doet zij niet bijster veel.
Na de gedane controlerende arbeid trekt de bouwvallige bussi - schokdempers lijken te ontbreken - weer met veel herrie op. De Russische dames hervatten hun gesprek, de introverte Esten staren voor zich uit.