Een miljoen pagina’s aanklachten tegen Karadzic

‘Hij wilde slechts zijn volk beschermen’

De aanklager heeft de aanklacht eindelijk klaar; het vooronderzoek is afgerond; het proces tegen Radovan Karadzic zal op 19 oktober beginnen, zo heeft het Joegoslavië Tribunaal deze week aangekondigd. In gesprek met oud-Bosnië-correspondent Robert Dulmers ontvouwt Karadzic’ raadsman Peter Robinson zijn strategie. ‘Het zal hard tegen hard gaan.’

PETER ROBINSON drinkt Fanta. Met een blauwe plastic doos met blikjes frisdrank in de ene hand en stapels documenten in de andere stapt Radovan Karadzic de spreekkamer van de Scheveningse strafgevangenis binnen, met warme glimlach en uitgestoken hand. Geeft zijn raadsman een grape Fanta. Neemt zelf een cola. Kijkt naar een basketballende Charles Taylor op de binnenplaats. Want ook de Liberiaanse ex-president zit in afwachting van zijn proces in voorarrest in de VN-detentiefaciliteit bij de Noordzee. Soms spreekt de gewezen president van de Republika Srpska met een Servisch-orthodoxe priester of viert de mis in de multifunctionele gemeenschapsruimte. En dat is, dankzij een loslippige Australische professor van het internationale team juristen dat Karadzic in zijn verdediging bijstaat zo ongeveer het enige wat we weten van het dagelijkse doen en laten van ’s werelds gevangene nummer 1.

HET TRENDY café Dudok tegenover het Binnenhof. De advocaat uit Californië neemt een teug van z’n Fanta. ‘Ik heb niet de vrijheid te spreken over de gang van zaken in de detentie-unit. “Security reasons”. Ik heb een papier moeten ondertekenen waarin ik strikte geheimhouding beloof. Maar het gaat hem goed. Hij verkeert in goede gezondheid. Werkt hard aan zijn zaak, iedere dag. Een klein voordeel van zijn gevangenname is dat hij zijn kleinkinderen ziet en daarvan is hij verrukt.’
Die zijn geboren in de tien jaar dat hij ondergedoken zat. Hij had ze nooit gezien. Is hij in zekere zin opgelucht dat zijn vlucht ten einde is?
Peter Robinson: ‘Dat wil ik zo niet zeggen; hij zit vast.’

DEZE WEEK kondigde het Joegoslavië Tribunaal aan dat het proces tegen Karadzic op 19 oktober gaat beginnen. De 349 rekesten, bezwaarschriften en moties waarin de verdachte in de pre-trial-zittingen van het afgelopen jaar zijn gevangenneming als onrechtmatig aanvocht zijn goeddeels verworpen. Of Karadzic in 1996 in ruil voor zijn verdwijnen uit de politiek een immuniteitsdeal heeft gesloten met de Amerikaanse gezant Richard Holbrooke blijft onbewezen. Bovendien acht het Tribunaal een eventuele deal sowieso niet geldig. ‘De zaak is klaar voor berechting’, oordeelde rechter Lian Bonomy. ‘Ik raad de verdachte aan zich nu te concentreren op de verzamelde aanklachten die tegen hem zijn ingebracht.’
‘De omvang van de zaak is enorm’, zegt Robinson. ‘De tenlastelegging strekt zich uit over vier jaar, 27 gemeenten en daarnaast de afzonderlijke aanklachten van Sarajevo, Srebrenica en de gijzelneming van VN-personeel. De aanklager heeft ons een pakket van één miljoen pagina’s, 530 getuigen en 23.000 bewijsstukken gepresenteerd.’ Waaronder elf aanklachten van genocide, misdaden tegen de menselijkheid, etnische zuivering en deportatie, schending van de wetten en gebruiken van de oorlog en moord. ‘Wij als verdediging staan daar tegenover met een team van zeven professoren in het internationale recht en negentien studenten uit alle windstreken. We zijn nog steeds bezig om ons door die miljoen pagina’s te worstelen.’ Maar het is een prestigieuze zaak, vindt Robinson, die in thuisland de Verenigde Staten, afwisselend als aanklager en verdediger, de meest high profile zaken voerde. ‘Het staat goed op je cv. Ik verdien hier 25 euro per uur, dat is dus de zaak niet. Het is opwindend om in Den Haag te werken. Op deze plaats is het hoofdkwartier van de wereld van het internationale recht; het Internationaal Gerechtshof, het Joegoslavië Tribunaal en nu het Libanon Tribunaal, het Internationaal Strafhof. Hier gebeurt het.’

KARADZIC HEEFT ervoor gekozen zijn eigen verdediging te voeren. ‘He wants the floor’, zegt Robinson. En anders dan Slobodan Milosevic, wiens optreden in de rechtszaal een continue politieke mantra was, verbaast de psychiater-dichter-holistisch natuurgenezer vriend en vijand door zijn gedegen en juridische benadering. ‘Hij wil de regels van het Tribunaal ten volle benutten om aan te tonen dat hij niet schuldig is aan de tenlastelegging. De mogelijkheden en de beperkingen ervaart hij gaandeweg; toen hij hier binnenkwam was hij zeer sceptisch en betwijfelde dat hij een eerlijk proces zou krijgen. Ik denk dat hij daar nog steeds aan twijfelt, maar hij heeft besloten dat hij zijn kant van het verhaal wil vertellen. Hij bepaalt de lijn van zijn verdediging, wij assisteren hem in het juridische handwerk. He is very hands on.’
‘Ik heb een onzichtbare bondgenoot’, zegt Karadzic wanneer hij voor de eerste keer in de rechtszaal verschijnt. ‘Ik beschouw het Haagse tribunaal als een natuurramp waartegen ik mijzelf zo goed als ik kan zal verdedigen.’

HET ZAL er hard aan toegaan, voorspelt Robinson. ‘Ze zijn uit op z’n scalp. De aanklager is uitermate gemotiveerd. In het Angelsaksische rechtssysteem dat het Tribunaal goeddeels volgt, staan, veel meer dan in Europa, aanklager en verdediging lijnrecht tegenover elkaar. Er is geen neutrale rechter die vooraf bepaalt of iemand überhaupt wel voor het gerecht moet verschijnen; het is de aanklager die van meet af aan bewijslast verzamelt en iemand voor de rechter sleept. Het zal hard tegen hard gaan. De prosecutor is in de rechtszaal de advocaat van de slachtoffers. Alles wat Karadzic gedaan heeft, wordt door de aanklager door een beschuldigende bril bezien, geen redevoering wordt neutraal beluisterd. Vanaf het allereerste begin is zijn proces een felle strijd, is de aanklager zijn vijand en komt het erop neer dat hij zich agressief moet verweren om de rechters zijn kant van het verhaal te doen horen.
Daar staat tegenover dat in het Angelsaksische model, meer dan in Europa, de rechten en de middelen van de verdachte zijn gegarandeerd. Ook de verdachte kan zijn eigen onderzoek doen, daarvoor staan fondsen ter beschikking. In de Karadzic-zaak heeft de aanklager 26 experts ingezet; van deskundigen in ballistiek tot sociale wetenschappen; van DNA-experts tot handschriftkundigen. Wij hebben nu het recht om dezelfde onderzoeken te doen en hun resultaten te checken en dat recht gaan we ook uitoefenen. We gaan straks schootshoeken meten en inslagkraters, want de aanklager heeft bekendgemaakt dat ze een getuige-deskundige gaan oproepen in verband met de beruchte mortierbeschieting van de markt van Sarajevo op 5 februari 1994, waarbij 66 mensen stierven…’
VN-officieren die die dag ter plaatse waren, beweerden dat dat mortier werd afgevuurd in opdracht van de eigen Bosnische regering, in een wanhoopspoging Navo-interventie af te dwingen.
‘Dat is precies wat we proberen te bewijzen. Hun eerste conclusie was dat de Moslims het waarschijnlijk zelf gedaan hebben. Een conclusie die later is teruggedraaid.’
In het presidentiële paleis was men na twee jaar belegering de wanhoop nabij. Het zou een desperate poging zijn ‘to trigger the situation’.
‘Ja, dat lijkt de strategie geweest te zijn: interventie uitlokken als enige weg om de oorlog te overleven.’
En het heeft gewerkt.
‘Het heeft gewerkt.’

NAAST Sarajevo Srebrenica. Karadzic heeft zich erop voorbereid. Want meer misschien nog dan het vierjarige beleg van de Bosnische hoofdstad rekent het Tribunaal hem de massa-executies van achtduizend mannen en jongens in het VN-protectoraat zwaar aan.
‘Mijn proces is de allerlaatste kans om boven tafel te krijgen wat er in Bosnië en in het bijzonder in Srebrenica gebeurd is’, zegt Karadzic tijdens de laatste hoorzitting. ‘Ja, mensen zijn met vastgebonden handen aangetroffen en op die basis kunnen we aannemen dat deze mensen zijn geëxecuteerd, maar dat is een generalisatie die niet kan worden gebruikt om de schuld van een heel volk of van een persoon vast te stellen. We moeten de waarheid vinden: als er iemand dood is vaststellen of ze in 1992, 1993 of 1995 overleden; of ze in gevecht gedood zijn of gedood door executie. Ik verzeker u dat ons verschil van mening over het aantal slachtoffers in de duizenden loopt. Graven zijn opengebroken, lijken opgegraven en naar Srebrenica versleept om dit punt te maken. Op de grafstenen staan namen van mensen die nog leven. Soldaten die in de eerste jaren van de strijd vielen, werden later geportretteerd als slachtoffers van massamoord in Srebrenica. In het buitenland wonen mensen die te boek staan als vermist. Alles wat Srebrenica betreft is verdraaid en zal punt voor punt moeten worden vastgesteld. Maar als het ons lukt de feiten vast te stellen, dan maakt het me niet eens uit hoe mijn vonnis zal luiden; ik wil enkel de waarheid vinden.’
Heeft hij spijt van z’n rol in de oorlog?
‘Ik denk het niet, maar dat moet je ’m zelf vragen.’
U spreekt hem bijna dagelijks…
‘Hij houdt vol dat hij zijn mensen verdedigde en dat hij nooit opdracht gaf, plande of aanzette tot etnische zuiveringen of oorlogsmisdaden. Oorlogsmisdaden keurde hij niet goed. Dat is eigenlijk zijn positie: hij wilde slechts zijn volk beschermen maar wilde niet dat anderen onterecht leed berokkend werd.’
Beschuldigt hij dan anderen, zoals generaal Ratko Mladic, ervan dat ze op eigen houtje hebben gehandeld?
‘Ik denk eigenlijk van wel. Als bewezen wordt dat ze misdaden gepleegd hebben, zal hij dat Mladic verwijten. In Karadzic’ optiek handelde hij dan niet op zijn instructies.’
En Srebrenica?
‘En hetzelfde met Srebrenica. Áls misdaden bewezen zijn. Moord is niet wat hij wilde.’ >
Maar hij wilde de verovering van Srebrenica. Heeft hij daartoe opdracht gegeven?
‘Ja. Zijn eerste doel was de safe areas tot hun oorspronkelijke grootte te reduceren, omdat ze als lanceerplatform voor aanvallen op de Serviërs gebruikt werden. Dat was in eerste aanzet de bedoeling. En toen kwamen ze daar en zagen dat de stad nauwelijks verdedigd was en eigenlijk was verlaten en de legerstaf zei dat ze gemakkelijk konden binnenwandelen en Srebrenica innemen en Karadzic gaf zijn toestemming.’

SREBRENICA als een rijpe appel. Iets wat het in opdracht van de Nederlandse regering door het Niod geschreven onderzoeksrapport Srebrenica – een veilig gebied inderdaad bevestigt: ‘Het krijgsplan werd op 2 juli vastgesteld. Op 6 juli begon de aanval. Deze verliep zo succesvol en er werd zo weinig tegenstand geboden dat op 9 juli pas laat in de avond werd besloten door te stoten en te kijken of verovering van de hele enclave mogelijk was.’
Op 11 juli deden de overgebleven Bosnische troepen van de 28ste Divisie een massale uitbraakpoging. ‘Het besluit tot massa-executies werd hoogstwaarschijnlijk genomen na 11 juli’, vervolgt het Niod. ‘Er is geen geschreven bevel gevonden. (…) Tezamen met de reeds bestaande haat, wraakgevoelens en de wens tot etnische zuivering was de uitbraakpoging van de Bosnische troepen een van de factoren die de Serven ertoe bracht hard af te rekenen met de Moslimbevolking van de enclave, wat uitmondde in een georganiseerde massamoord. Het is niet waarschijnlijk dat ze in deze specifieke vorm en omvang ruim van tevoren is beraamd.’
‘Het tragische verlies van mensenlevens dat volgde, was voorzien noch gepland’, echoot Karadzic vanuit de gevangenis.

OM ZIJN stelling hard te maken dat Srebrenica geen uit louter ongewapende burgers bestaande veilige haven was, maar een militaire uitvalsbasis, heeft Karadzic, niet zonder moeite, geheime documenten van Navo, Noorwegen, België, Maleisië en andere betrokken landen losgekregen.
Ook hier vormt het Niod-rapport het draaiboek. Vooral het deelrapport Intelligence en de oorlog in Bosnië van politicoloog Cees Wiebes lijkt voor de verdediging een goudmijn. ‘Op 4 september 1992 ontdekte de CIA een Boeing 747 van Iran Air op het vliegveld van Zagreb. Nader onderzoek wees uit dat de jumbojet geladen was met wapens, munitie, antitankraketten, communicatieapparatuur en ander militair materieel, zoals uniformen en helmen voor het Bosnische regeringsleger’, schrijft het Niod.
‘Amerikaanse militaire middelen en Iraanse wapens werden via Kroatië naar het Moslimleger doorgesluisd met steun van VS-ambassadeur Peter Galbraith’, laat Karadzic vanuit de gevangenis weten. Een claim die gesteund wordt door het Niod, dat spreekt van een ‘Kroatische pijplijn,’ gerund door de Amerikaanse ambassadeur. In 44 pagina’s schetst het Nederlandse onderzoeksrapport hoe het Amerikaanse State Department, op instigatie van Holbrooke, via Galbraith – en zeer tot ongenoegen van de CIA – de smokkel van Iraanse wapens naar Oost-Bosnië overnam. Spreekt van ‘Black Flights’. Van nachtelijke wapendroppingen door Amerikaanse C-130 transportvliegtuigen. ‘We hebben goud in handen’, zegt Robinson.

‘WE ZULLEN de getuigen à charge die één voor één door die rechtszaal zullen paraderen het vuur aan de schenen leggen met alle munitie die we hebben.’ De namen van de honderden getuigen die de aanklager in wil zetten, zijn nog niet publiek gemaakt, maar bij de verdediging al wel bekend. Karadzic zal er zijn strategie goeddeels op baseren. ‘Hij zal alle getuigen persoonlijk aan een kruisverhoor onderwerpen’, zegt Robinson. ‘En al is de volgorde van de getuigen ons nog niet bekend, en daarmee de lijn die de aanklager wil volgen – hij zal een openingsverklaring geven die naar alle waarschijnlijkheid ingaat op de wapensmokkel.’ En op genocide, die allerzwaarste aanklacht. ‘Genocide is een misdaad van intentie’, stelt Karadzic, verwijzend naar de internationaal rechtskundige Raphael Lemkin, die aan de wieg stond van de VN Genocide Conventie. ‘Genocide is het willens en wetens vernietigen van een natie of een etnische groep. Het vereist een samenhangend plan van verschillende daden die doelen op de destructie van de essentiële basis van het leven van nationale groepen, met het doel om die groepen als zodanig weg te vagen.’ Dat ‘gecoördineerde plan’, zegt Karadzic, is er nooit geweest.

IN DE ZAAK van de Bosnisch-Servische generaal Krstic van 2004 oordeelde het Joegoslavië Tribunaal in hoger beroep unaniem dat er in Srebrenica sprake was van volkerenmoord. Drie jaar later lijkt het Internationaal Gerechtshof het Tribunaal bij te vallen en rept van ‘daden van genocide bedreven door leden van het Bosnisch-Servische leger’. Maar Karadzic’ rechterhand, parlementsvoorzitter Momcilo Krajisnik, werd door het Tribunaal tot 27 jaar cel veroordeeld wegens ‘uitroeiing, moord, vervolging en deportatie van niet-Serviërs’, maar uitdrukkelijk níet voor genocide. Hoewel de rechters van het Tribunaal verklaarden genocide te hebben vastgesteld, waren ze er niet van overtuigd dat de Servische leiding de intentie had volkerenmoord te plegen.
Maar aan het prille begin van de oorlog, in Pale, op die gedenkwaardige zitting van het Bosnisch-Servische parlement van 12 mei 1992, waar ‘De Zes Strategische Doelen van het Servische Volk’ werden vastgesteld en Karadzic aankondigde ‘het Servische volk in Bosnië te scheiden van de Moslims en Kroaten’, was het uitgerekend Ratko Mladic die waarschuwde: ‘Mensen zijn geen kiezelsteentjes of sleutels in je zak die je zomaar kunt verplaatsen van de ene naar de andere plek. Daarom kunnen we niet realiseren dat straks in één deel van het land slechts Serviërs wonen terwijl we de anderen pijnloos verplaatsen. Ik weet niet hoe meneer Karadzic en meneer Krajisnik dit aan de wereld zullen verkopen; het is genocide.’

AL VINDT Mladic het dan volkerenmoord, in de luttele weken voor het proces worstelt de aanklager van het Joegoslavië Tribunaal met een duivels dilemma: de tenlastelegging van genocide laten vallen en Karadzic vervolgen op de juridisch minder gecompliceerde aanklachten van uitroeiing, moord, vervolging en desnoods van sigarettensmokkel, of het voeren van een jarenlang voortslepend proces op genocide waarvan de uitkomst geenszins vaststaat.
Want het zou zomaar kunnen dat Florence Hartmann, de gewezen woordvoerder van aanklager Carla del Ponte, een punt heeft wanneer ze zegt dat Mladic, en niet Karadzic, de spil in het geheel is. ‘Ik heb altijd geloofd dat Mladic de laatste zal zijn die wordt uitgeleverd’, zegt Hartmann, ‘omdat hij een schakel was in het oorspronkelijke politieke systeem dat de plannen smeedde voor en de opdracht gaf tót de volkerenmoord in Bosnië, terwijl Karadzic eerder een woordvoerder dan een deelnemer was.’

IN EEN uiterste poging het proces te verkorten en de rechtszaak beheersbaar te houden, diende The Office of the Prosecutor afgelopen week een laatste, drastisch herziene, tenlastelegging in. Op de 102 bladzijden lange lijst van plaatsen waar executies plaatsvonden, moord en verkrachting werd gepleegd, moskeeën werden opgeblazen, is de helft van de feiten geschrapt; letterlijk met zwarte lijnen doorgestreept. Honderden andere gebeurtenissen zijn blijven staan. 152 getuigen worden opgeroepen, 28 in reserve gehouden; meer dan een halvering. Voor de eerste ronde getuigenverhoren is 293 uur begroot.
Maar de oorspronkelijke 11 aanklachten van terreur, deportatie, etnische zuivering, moord, misdaden tegen de menselijkheid en genocide blijven overeind.

KARADZIC zal zijn huid duur verkopen. Zijn geweten is zuiver, meldt hij vanuit de gevangenis: ‘Ik heb geen spijt. Ik zal me vrij voelen, waar ik me ook bevind voor de rest van mijn leven. Het is ooit gezegd door een grote Servische schrijver dat Tijd de grote Schifter der dingen is. Mijn bijdrage aan de geschiedenis kan alleen beoordeeld worden als er veel tijd is voorbijgegaan. En ík ben zeker niet degene die het best geplaatst is om daar een oordeel over te vellen.’