Het einde der zuilen

Hilversum Nul

Het voortbestaan van de actualiteitenprogramma’s ‹Twee vandaag›, ‹Netwerk› en ‹Nova› staat op het spel. De verschillende redacties zullen moeten samenwerken, willen ze overleven. Maar Hilversum wil er niet aan.

De sfeer in het Gooi is grimmig. Door de bezuinigingen bij de publieke omroep is vergaande samenwerking tussen de oude verzuilde omroeporganisaties onafwendbaar. De programmamakers willen wel samenwerken, maar niet zoals de omroepvoorzitters wensen. Een voorbeeld: een jaar geleden viel in een geheime vergadering van de raad van bestuur van de publieke omroep de beslissing de Avro en de EO van zender te laten wisselen. Het gevolg: op de redacties van de actualiteitenrubrieken Twee vandaag (Tros en EO) en Netwerk (Avro, KRO en NCRV) graven de medewerkers zich in. Aan de «omroep identiteit» hebben zij geen boodschap meer. Zij dragen alleen hun specifieke programma een warm hart toe. Sinds enkele weken escaleert het conflict.
Dat velen voor hun baan vrezen, helpt ook al niet. Het uitgangspunt was dat de komende bezuinigingen — 40 miljoen euro in 2004, oplopend tot 68 miljoen in 2007 — niet ten koste zouden gaan van de programma’s. Maar dat blijkt niet haalbaar. Programma’s zullen worden opgeheven en veel freelance- en jaarcontracten worden niet verlengd. Laatste nieuws: bij het bestuurs orgaan Publieke Omroep (PO) zelf verdwijnen 44 arbeidsplaatsen.
Welbeschouwd zijn de bezuinigingen broodnodig, vooral in het licht van de onthutsende cijfers van het onderzoeksbureau McKinsey en de vertrouwelijke gegevens van McKinsey waarop NRC Handelsblad vervolgens de hand wist te leggen. De omroepen blijken tientallen miljoenen euro’s te hebben besteed aan zware staffuncties, lege studio’s, royale behuizing en hoge tarieven voor ingehuurde faciliteiten. Onder druk van NRC Handelsblad heeft de raad van bestuur van de PO tevens voor het eerst inzicht gegeven in de bezoldiging van de omroepdirecteuren. Wat bleek? Deze managers behoren tot de best betaalde functionarissen die uit publieke middelen worden betaald. Hun inkomens wisselen van 180.000 tot 205.000 euro per jaar.
Toch vindt de echte verspilling ergens anders plaats: op het niveau van het middenmanagement. Daar heeft het smijten met geld een onzichtbaar karakter. Vladimir Bartelds, eindredacteur van Goedemorgen Nederland, heeft er dagelijks mee te maken. Hij hekelt de vele bestuurslagen tussen de omroepdirecteuren en de werkvloer. De bureaucratie leidt tot misstanden. Tot de huidige bezuinigingsoperatie waren de Hilversumse studio’s bijvoorbeeld gemiddeld dertig procent van de tijd in bedrijf. Voor de rest gebeurde er niets. Sommige zendgemachtigden, zoals de Vara, weigerden vaak bepaalde programma’s in de leegstaande studio’s op te nemen. De reden? Dan zouden de Vara-medewerkers het Vara-pand uit zijn, met als gevolg dat ze dan niet de identiteit van de omroep konden uitdragen. Een studio van de Tros of de EO stond derhalve leeg. Vladimir Bartelds: «Dit soort verspilling strijkt mij enorm tegen de haren in.»

De verspilling vertaalt zich ook in de werkwijze van specifieke programma’s. Een jaar geleden verklaarde NOS-correspondent Charles Groenhuijsen dat het actualiteitenprogramma Nova «heel veel gemeenschapsgeld» verkwist door niet mee te doen aan een gezamenlijke redactie in Washington. Bemiddeling door collega’s met ervaring mislukte. Inmiddels zit Nova-_redacteur Twan Huys in New York. De reden hiervoor is tamelijk banaal: botsende ego’s van twee sterverslaggevers. Oud-hoofdredacteur van _Nova Gerard Dielessen, die hiervoor verantwoordelijk was maar inmiddels is overgestapt naar Studio sport, verzuchtte bij zijn afscheid dat het dure debacle «een van zijn teleurstellingen» was.
Of het sindsdien zoveel beter gaat bij Nova is maar de vraag. Onderscheidt het programma zich werkelijk van Twee vandaag, Netwerk en ook Het journaal? Toen de Amerikaanse president George Bush twee weken geleden een flitsbezoek aan Bagdad bracht was de bijdrage van Groenhuijsen in Het journaal en die van Huys in Nova vrijwel identiek: pratende koppen vanuit respectievelijk Washington en New York die vertelden wat de kijker al wist dankzij eerdere journaals op de binnen- en buitenlandse zenders. Ook de bijdrage in Netwerk had iets plichtmatigs: een telefonisch interview met een Amerikaanse fotograaf die het samenzijn met Bush op Air Force One van dichtbij had meegemaakt. Het dupliceren van het nieuws kwam vooral tijdens de Golfoorlog aan het licht: eindeloze herhalingen van precies dezelfde informatie in Het journaal, Twee vandaag, Netwerk en Nova.
Deze programma’s staan dan ook op het spel. «Identiteitsgevoelig» zijn ze allang niet meer. Ze zijn definitief losgeweekt van omroeppolitieke en ideologische overtuigingen. Alleen de EO vormt nog een uitzondering. Maar hoe lang? Eén ding is namelijk allesoverheersend: het kijkcijfer. Een goed bekeken programma is voor adverteerders interessant en heeft dus meer kans de dans te ontspringen tijdens de bezuinigingen dan een programma dat weinig kijkers trekt.
Neem de situatie bij de publieke radio. Pas heeft de Belangen Vereniging Radio (BV Radio) boos gereageerd op de plannen van zendercoördinator Jan Westerhof voor 747 AM en Radio 1. De documentairebalk om 16.00 uur verdwijnt en alleen op de woensdagavond zijn documentaires te beluisteren. Volgens BV Radio-voorman Henk Burger is er een «aantoonbare vercommercialisering» van de publieke radio. Afgelopen weekend kreeg hij gelijk toen bekend werd dat een werkgroep de raad van bestuur van de NOS heeft geadviseerd de Concertzender af te schaffen. In plaats hiervan moet Radio 4 toegankelijk worden gemaakt voor een breed publiek.

In dit klimaat groeit de kloof tussen programmamakers en omroeporganisaties. Uit protest tegen de bezuinigingen en eenzijdige bestuursbeslissingen hebben de medewerkers van de publieke omroep zich verenigd onder het vaandel www.bezorgdeomroepmedewerkers.nl. Een blik op de website leert dat ze niet alleen bezorgd zijn. Veel van hen zijn ronduit woedend over de «regentencultuur» in Hilversum. Sommigen bepleiten zelfs het afschaffen van het eigen programma. Nova-_redacteur Jan van Loenen: «Voeg de actualiteitenrubrieken van de publieke omroepen samen en maak verschillende edities per dag. Dat betekent het einde van _Nova, Twee vandaag en Netwerk. Jammer, maar de opvolger zal furore maken.»
Dat is maar de vraag. Maria Henneman, hoofdredacteur namens de Avro van Netwerk, is in elk geval tegen één actualiteitenrubriek voor de publieke omroep. Ze vindt dat zo’n stap een «log en bureaucratisch monster» zou creëren. Ieder net zou een goede actualiteitenrubriek moeten hebben die niet vanuit één hand wordt aangestuurd. Dat zou slecht zijn voor de creativiteit.
Onduidelijk blijft niettemin hoe het verder moet met de bestaande rubrieken, zeker in het licht van het conflict tussen Netwerk en de EO. Het bestuur heeft besloten tot verhuizing van de Avro van de identiteitszender Nederland 1 naar de familiezender Nederland 2 en van de EO van Nederland 2 naar Nederland 1. De EO moet worden geïntegreerd in Netwerk en de Avro in Twee vandaag. Een meerderheid op de redacties van Twee vandaag en Netwerk is tegen het opbreken van hun programma.
Over het conflict zegt Henneman desgevraagd: «De stand van zaken is dat Avro, KRO en NCRV alledrie in het programma blijven. Wij willen met elkaar door. De missiestatements van de drie omroepverenigingen passen niet bij die van de EO.» Een oplosbaar probleem? Maria Henneman: «Ja, maar als hoofdredactie hebben wij er ook niet om gevraagd dat de EO erbij komt. Bij ons is de sfeer uitstekend.» Dat klinkt bijna cynisch. Henneman: «Helemaal niet. Wij zijn de best bekeken en hoogst gewaardeerde actualiteitenrubriek van de publieke omroep. We hebben een dijk van een product. We hebben niets tegen de EO, maar het programma is nu eenmaal ontstaan vanuit de huidige drie redacties. En we willen het op de huidige manier voortzetten.»
Ben Knapen, oud-hoofdredacteur van NRC Handelsblad en thans lid van de raad van bestuur van uitgeversconcern PCM, moet nu bemiddelen. Zijn werk verloopt, naar verluidt, stroef. Via zijn secretaresse laat Knapen weten dat hij niets over de kwestie wil zeggen. Dat tekent de sensitiviteit van het onderwerp. Volgens ingewijden liggen de standpunten zo ver uit elkaar dat het conflict inderdaad onoplosbaar is geworden.

Niet alleen van binnenuit liggen de omroeporganisaties onder vuur. Ook vanuit Den Haag voelen zij de druk om ideolo gische verschillen terzijde te schuiven en doelmatiger te gaan werken. In het debat in de Tweede Kamer over de mediabegroting hekelde staatssecretaris Medy van der Laan de nieuws- en actualiteitenprogramma’s, die in haar ogen uit te grote redacties bestaan. Kleine redacties, vond de bewindsvrouw, werken efficiënter. Medy van der Laan: «Als we het hebben over het programma Netwerk dan vind ik het niet nodig om met drie redacties de kwestie Irak uit te diepen.»
De verschillende redacties zullen moeten samenwerken, willen ze overleven. Het advies van de Raad voor Cultuur aan Van der Laan bewijst dat eveneens. De Raad vindt dat actualiteitenredacties per net moeten samengaan, in plaats van de uitzenddagen onder elkaar te verdelen zoals nu gebeurt bij Netwerk en Twee vandaag. Vervolgens kunnen de drie dagelijkse actualiteitenrubrieken zich juist meer van elkaar onderscheiden in hun aanpak en onderwerpkeuze. De Raad plaatst ook kanttekeningen bij de besturing van de drie publieke netten. De PO wil per net aparte directies en streeft ernaar dat omroepen zoveel mogelijk op hun eigen thuisnet uitzenden. De Raad voor Cultuur waarschuwt voor zo’n federaal model waardoor de omroepbesturen de baas blijven over de netten.
Meer samenwerking is ook de benadering waarmee Harm Bruins Slot, voorzitter van de raad van bestuur van de PO, het bestel hoopt te vernieuwen. Onlangs constateerde hij in de NRC: «We lijken soms een wonderlijk samenstel van vaak met de rug naar elkaar opererende en elkaar soms beconcurrerende bedrijfjes die een slagvaardige en efficiënte besturing in de weg staan.» De verandering, vervolgt de CDA’er en voormalig topambtenaar, gaat pijn doen. Maar voor de nieuwe omroepbaas is «efficiency» het toverwoord. «De opgelegde bezuinigingen maken over de hele linie de nodige creativiteit op dit punt los», aldus Bruins Slot. «We willen vergaand samenwerken bij de inzet van facilitaire middelen en de inkoop daarvan. Studio’s behoren niet exclusief enkele omroepen ter beschikking te staan. In de benutting van onze gebouwen met alle daarbij behorende diensten, gaan we belangrijke stappen voorwaarts zetten door integratie van diensten.»
Al deze ontwikkelingen zouden op één ding kunnen duiden: het begin van het einde van het oude Hilversum. Vladimir Bartelds van Goedemorgen Nederland merkt een soort momentum op dat uiteindelijk de macht van de omroepen zal breken. Dat zullen de programmamakers niet erg vinden, zegt Bartelds. Over vijf jaar maken de netmanagers uit wat er wordt uitgezonden, voorspelt hij.

Tekenend voor de onvermijdelijke veranderingen zijn de observaties van een oude rot in het vak: Joop van den Ende. Voor het eerst heeft hij openlijk gezegd dat de tijd van de omroepverenigingen voorbij is. Hij is voorstander van het BBC-model volgens welke alle reclamegelden uitsluitend naar de commerciëlen gaan en de overheid garant staat voor een kwalitatieve publieke omroep. Het Commissariaat voor de Media hoeft zich dan niet meer te buigen over sluikreclame, maar kan kwaliteitseisen stellen aan programma’s.
De vrees is wel dat de mantra van grotere doelmatigheid en meer samenwerking tussen de omroepen in de harde werkelijkheid van de omroeppolitiek opnieuw aan dovemansoren gericht zal zijn. Het rumoer rond de nieuws- en actualiteitenrubrieken illustreert dat nu al. Ad van Liempt, oud-hoofdredacteur van Nova en thans eind redacteur van Andere tijden, ziet geen uitweg uit de perikelen tussen Netwerk en Twee vandaag. Hoe complex en onbegrijpelijk het probleem is, toont het feit dat de drie Netwerk-_redacties tot voor kort op drie verschillende vloeren van hetzelfde gebouw zaten. Vorige week is onder druk van omstandig heden en onder invloed van het huidige conflict opeens een doorbraak bereikt en nu zenden ze vanaf één locatie uit. _Van Liempt: «Dat noemen we in Hilversum voldongen-feiten-politiek. Daarmee wordt het oplossen van het conflict nog ingewikkelder. Het punt is dat het conflict met kwaliteit te maken heeft, hoewel niemand dat zegt. Wat de betrokkenen bedoelen, is dat ze de mensen van de EO gemiddeld minder goed vinden dan de mensen van de Avro. Dat is de kern van het probleem, gekoppeld aan de vrees dat de EO een confessioneel ideologisch accent bij Netwerk zal inbrengen, wat de anderen helemaal niet willen. Maar dat is juist weer in lijn met datgene wat de omroepen willen, namelijk een groter accent op ideologie en identiteit. De omroepbesturen zijn gericht op behoud van wat ze hebben: zendtijd, geld, medewerkers, dure gebouwen, goedlopende gidsen met exclusieve programmagegevens en ook nog vaak een flink bedrag op de bank. Dat maakt je van nature conservatief. Aan de andere kant willen de makers gewoon programma’s maken. De maatschappij is ontzuild en er is een enorm verkeer van medewerkers van de ene omroep naar de andere. Medewerkers zijn tegenwoordig professionals die gewoon hun werk doen.»
Deze verwijdering tussen omroepen en programmamakers valt terug te voeren op de tegenstrijdigheid waaraan de Mediawet mank gaat. Omroepen moeten namelijk samenwerken terwijl ze ook hun identiteit voortdurend moeten aantonen en bewijzen. Toch is Van Liempt niet zo somber over de toekomst. Hij heeft vertrouwen in de weg die Bruins Slot is ingeslagen, namelijk de organisatie van de publieke omroep veranderen door haar terug te brengen tot een systeem waarin de netten de kleinste bestuurlijke eenheid zijn. Van Liempt: «Lang hebben de Nederlandse omroepen het gedrag vertoond van de gemiddelde spookrijder die vindt dat anderen aan de verkeerde kant van de weg rijden. Nu begint bij de raad van bestuur het besef door te dringen dat anderen misschien gelijk hebben, dat je televisie per net moet organiseren. Als men dat voor elkaar krijgt, wordt de rol van de omroepen, die dan onder een netorganisatie zullen vallen, ingeperkt. Tien jaar geleden heeft toenmalig minister van Cultuur Hedy d’Ancona precies hetzelfde voorgesteld. Nu is het alleen veel urgenter geworden. Te hopen valt dat de raad van bestuur doorbijt. Wie tegenwerkt, pleegt een ingewikkelde vorm van zelfmoord.»