TELEVISIE

Hoe de wereld werkt

3 Ways of Reality

Aan het eind van 3 Rooms of Melancholia van de Finse Pirjo Honkasalo kijkt een jongen uit een raam en zien we met hem een verre goederentrein door het landschap rijden - eindeloos. De maakster: ‘Sommigen snappen het, anderen niet; dat is ook de reden dat dit kwaad bestaat.’
De jongen komt uit Grozny en woont in een moslimweeshuis, net over de grens met Ingoesjetië. De trein vervoert Tsjetsjeense olie. Zo opgeschreven lijkt het opgelegd als in een propagandafilm. Maar in dit drieluik valt geen woord over de achtergronden van het conflict. We hebben vooral kinderen gezien - die in Kronstadt tot Russisch beroepsmilitair worden opgeleid; die oorlogje spelen tussen de puinhopen van Grozny; die getraumatiseerd in een weeshuis wonen. De film is verschrikkelijk én van grote schoonheid en je ervaart het als meesterwerk, ook als je het waarom van die trein niet vat. Maar de maakster gaat het dus vooral om dat laatste verklarende shot en ook documentairemaker Jeroen Berkvens zegt tegen zijn filmstudenten bij bespreking van de film: 'Snap nou hoe de wereld werkt.’
Zij en hij deden dat indirect ook tegen ons kijkers in de eerste van VPRO’s drieluik 3 Ways of Reality, mooie randprogrammering rond Idfa. Daphne Bunskoek in studiogesprek met Nederlandse filmers over de relatie tussen documentaire en werkelijkheid. Gelardeerd met fragmenten uit hun werk en dat van grootheden als Werner Herzog, Leonard Rethel Helmrich, Honkasalo, Kim Longinotto. Overigens zenden Nederland 2 en themakanaal Holland Doc 24 tot en met zondag ook integraal een aantal gelauwerde documentaires uit (maandag was dat 3 Rooms). Er gaat niets boven het Tuschinski-scherm maar dit is een fraaie troostprijs voor wie daar niet naartoe kan. Aan Berkvens vroeg Bunskoek vooral hoe de maker ontroering bereikt - hijzelf bij voorbeeld in zijn prachtige Jimmy Rosenberg. Precies in woorden te vangen is dat niet, zo min als dat over muziek uit te leggen valt, maar ook hier bleek de reis belangrijker dan de bestemming.
Dezelfde Jeroen Berkvens is maker van Niet voor bangeriken, portret van hersenonderzoeker Peter Hagoort, uitgezonden in de Human-reeks De magie van wetenschap. Zeven fascinerende films van de top van onze documentaristen (Appel, de Latasters, Van der Horst, Krijgsman & Pool, Stokman, Van den Berg) over de top van onze wetenschappers, van archeoloog tot kankeronderzoeker. Echte auteursdocumentaires kunnen het door de aard niet zijn, maar de meesterhand is vaak te zien. Belangrijker is dat filmkunstenaars zich dienstbaar maken aan het fascinerend gilde van meestal onzichtbare vrouwen en mannen wier werk van eminent belang is - soms voor een klein vakgebied, soms voor leven en welzijn van massa’s. Voor Hagoort ligt de magie van wetenschap erin dat je niet langs rechte weg de kennis van morgen produceert: 'Je werkt op intuïtie, loopt onbekend terrein op en probeert een pad uit te hakken zonder te weten waar je uitkomt.’ Die intuïtie lijkt me familie van die van de kunstenaar. Daarom nog een tip annex schreeuwtje om cultuur. Een Podium-documentaire over Frans Brüggen, Sieuwert Verster en hun Orkest van de achttiende eeuw. Over onvoorwaardelijke vriendschap en 'de magie van muziek’. Over een 'slechte’ dirigent met superieure resultaten. Over vergankelijkheid.

3 Rooms of Melancholia, dvd. Idfa’s Delicatessen, € 7,99. 3 Ways of Reality, VPRO. Woensdag 24 november: René Daalder, Nederland 2, 23.15 uur. Zaterdag 27 november: Coco Schrijber, Nederland 2, 23.15 uur. De magie van wetenschap, Human, zondags, Nederland 2, 18.30 uur. Paul Cohen, Martijn van Haalen, Twee mannen en een orkest, NTR, zondag 28 november, Nederland 2, 13.00 uur