Hoe Duits is de aanslag van Stephan B.?

Berlijn – ‘De wereld is weer bang voor Duitsland’, schrijft Spiegel-columnist Sibylle Berg. Volgens haar bewijst de aanslag vorige week woensdag in het stadje Halle, waarbij twee doden vielen en een bloedbad in een synagoge nog net kon worden vermeden, dat Duitsland weer in de greep van fascisme begint te komen.

De dramatische vergelijking tekent de Duitse berichtgeving na ‘Halle’. De feiten rond de aanslag waren nog nauwelijks duidelijk of er werd al opvallend gretig verwezen naar de nazi-geschiedenis van Duitsland. Want had het land na 1945, zoals Die Zeit schrijft, zich er niet ‘in bedreven zijn rechtsradicalen te ontkennen’?

De aanslag maakte direct deel uit van de politieke polarisatie in Duitsland, die is ontstaan door de opkomst van de rechts-populistische AfD sinds 2015. De regeringspartijen cdu en spd hebben de AfD, de derde partij van het land, na Halle al de ‘politieke arm van het rechtsterrorisme’ genoemd; linkse columnisten als Sybille Berg vinden dat de dertien procent AfD-kiezers als ‘bedreiging van de democratie’ radicaal moeten worden weggedrukt.

De vraag naar de invloed van AfD-retoriek op radicalen is zonder twijfel legitiem. Het is tenslotte een feit dat Duitsland te kampen heeft met grote gewelddadige extreemrechtse subculturen, die zich door de laatdunkende opvattingen van de AfD over de Duitse ‘schuldcultuur’ gelegitimeerd zouden kunnen voelen.

Maar toch is het de vraag of deze nationale begrenzing van het radicalisme de vinger op de juiste plek legt. De achtergrond van de aanslag is complexer. Antisemitisme is immers allerminst een exclusief ‘Duits probleem’, zegt Deborah Feldman, auteur met Duits-Amerikaanse achtergrond en zelf joods, in de zdf-talkshow van Markus Lanz.

Dader Stephan B. werd niet alleen geïnspireerd door de aanslag op de synagoge in het Nieuw-Zeelandse Christchurch en soortgelijke acties, maar ook was hij actief deelnemer aan internationale extreemrechtse internetfora, op wie hij zich met zijn gefilmde daad en met zijn Engelse commentaar ook direct richtte.

Hun haat richt zich op iedereen die de privileges van de ‘witte man’ zou wegnemen, schrijft Die Zeit: migranten, moslims, vrouwen, joden. Het is een ideologie die aanslaat bij een man als Stephan B., zonder werk in een kansarme regio; een ‘verliezer’, zoals hij zichzelf in zijn eigen verslag noemt. In dergelijke regio’s, zoals een psychiater het in Der Tagesspiegel formuleert, zouden goed onderwijs en meer werk meer helpen dan kortstondige politiek-ideologische opwinding.