Hoe moet Europa werken?

Mensenstromen raken Europeanen altijd hard. We hebben er op ons continent veel van gehad en het ging daarbij vaak om grote momenten in de geschiedenis. Dat Frankrijk Italiaanse treinen met Tunesiërs tegenhield, had dan ook een veel grotere impact dan elke reportage van een overvol Lampedusa had kunnen doen.

Hier was een signaal dat er iets van grote importantie gebeurde, dat mensen vermalen dreigden te worden in de raderen van de grote politiek. De werkelijkheid is natuurlijk prozaïscher; die heeft onder meer te maken met een impopulaire president en een omstreden premier die beiden onder vuur liggen van rechtse partijen om zich stevig op te stellen tegen immigranten. Maar even goed is er wel degelijk iets belangrijks aan de hand.

Sarkozy en Berlusconi praatten deze week met elkaar, als opmaat voor een Europese top in mei. Italië wil dan dat het Schengen-verdrag wordt aangepast, het verdrag waarin het vrije verkeer van personen binnen de Europese Unie is vastgelegd. ‘Schengen heeft een opknapbeurt nodig’, vindt de Italiaanse minister Frattini. Het zou de tweede keer zijn dat het vrije verkeer van mensen binnen Europa een ‘opknapbeurt’ krijgt. De eerste keer was het doel om Roemenen en Bulgaren uit de EU te houden; nu zijn vluchtelingen, met name die uit Noord-Afrika, het doelwit. Italië heeft er daar 25.000 van mogen ontvangen in de afgelopen drie maanden.

Frankrijk en Italië hebben duidelijke belangen in dit probleem en die botsen op Europese waarden en verdragen. Italië wil de tienduizenden vluchtelingen kwijt; Frankrijk weet dat die Tunesiërs allemaal naar Frankrijk zullen komen omdat ze daar familie hebben en de taal spreken. Twee basisgedachten van de Europese Unie staan hier tegenover elkaar: Europese solidariteit en het vrije verkeer van mensen. Deze botsing is een opzetje van Italië: omdat Noord-Europese landen de zuidelijke al jaren laten bungelen met de vluchtelingenkwestie - eerst Spanje, toen Griekenland, nu Italië - heeft Rome het Schengen-verdrag ingezet om van zijn vluchtelingen af te komen. Daar is het Schengen-verdrag nooit voor bedoeld en het Italiaanse misbruik is nogal opzichtig.

Tegelijk is het begrijpelijk dat de regering van Berlusconi een breekijzer inzet om af te dwingen dat Noord-Europa zich met de vluchtelingen in het zuiden bemoeit. Het is hoog spel, want er zijn legio scenario’s denkbaar waarin de EU danig uitgehold wordt. Om dat te voorkomen zullen landen als Nederland hun deel moeten doen aan het vluchtelingenprobleem in de Middellandse Zee. Nog steeds is een grote meerderheid van de Tweede Kamer voor vooruitgang in de Europese integratie; dit is zo'n moment om daar de rekening voor te betalen. ‘Dit is niet de manier waarop Europa zou moeten werken’, zei minister ‘Geerd Leers’ (sic) in de Financial Times over het Italiaanse power play. Hij heeft natuurlijk gelijk. Maar een land laten zitten met zijn eigen probleem - zeker als het vluchtelingen betreft uit een regio waar we samen oorlog voeren - is dat natuurlijk ook niet.