Hoe moet Italië Auschwitz herinneren?

Rome – Sinds juli 2011 is het Italiaanse herinneringspaviljoen in blok 21 van Auschwitz gesloten. Het kon echt niet meer, vond de directie van Auschwitz, de ‘spiraal van de angst’ die Italië er in 1980 had neergezet. De spiraalvormige tunnel waar bezoekers doorheen moesten lopen is een artistieke impressie met teksten van Primo Levi en muziek van de componist Luigi Nono. Op de wanden van de spiraal symboliseert een abstracte compositie van beelden de overwinning van het communisme op het fascisme. Een typisch Italiaanse visie.

‘Een laatste oprisping van het Russische sociaal-realisme van voor de Muur,’ aldus Marcello Pezzetti, wetenschappelijk directeur van het shoah-museum in Rome. ‘Tot de val van het communisme was het woord “jood” in heel Auschwitz nergens te vinden. De sovjet-lezing was dat het ging om “de moord op politieke tegenstanders”. Terwijl naar Auschwitz bijna uitsluitend joden werden gedeporteerd, en geen politieke tegenstanders, zoals naar Maut­hausen. Ik heb geen esthetisch oordeel over de Italiaanse installatie, maar ik zeg alleen dat het een volstrekt achterhaalde, historisch onjuiste lezing van de feiten is. Het lijkt wel een Noord-Koreaans paviljoen.’

Pezzetti is het dus eens met de sluiting van het Italiaanse paviljoen en ook met de dreiging dat Italië uit Auschwitz wordt gezet. Het is er dringen om een plek, en Duitsland zou dolgraag de vijfhonderd vierkante meter van blok 21 willen inrichten. ‘De directie van Auschwitz vraagt om didactisch heldere, sobere, installaties die de eigen schuld van een land aan de deportatie niet uit de weg gaan’, aldus Pezzetti. ‘Bij het Italiaanse paviljoen krijg je de indruk dat Italië slachtoffer is geweest van de Tweede Wereld­oorlog. Tot de republiek van Salò zijn er uit Italië geen jodendeportaties geweest, maar daarna wel. Het eerste jodentransport uit de stad van de paus arriveerde op 16 oktober 1943 in Birkenau. Uit Italië zijn 7500 joden naar vernietigingskampen afgevoerd. Dat moet je in één oogopslag kunnen begrijpen in Auschwitz.’

Toch heeft de aned, de Italiaanse Vereniging van oud-gedeporteerden, zich altijd verzet tegen de verwijdering van de installatie die is bedacht door de grote schrijver Primo Levi. De auteur van het verpletterende Eens was ik een mens (1947) overleefde Auschwitz en schreef over zijn ervaringen boeken die horen tot de wereld­literatuur. Primo Levi pleegde vermoedelijk zelfmoord in 1987, met een nooit opgehelderde val van de trap.