Hoezo tolerant?

D.V. Coornhert
Synode over de gewetensvrijheid: Een nauwgezet onderzoek in de vergadering gehouden in het jaar 1582 te Vrijburgh
Onder redactie van J. Gruppelaar, J.C. Bedaux en G. Verwey

Onlangs verscheen, onder de titel De onwetende wijsgeer, de vertaling van een selectie van Voltaires ‘mengelwerk’. Hierin opgenomen was ook het uit 1762 daterende Traité sur la tolérance. Vier jaar geleden was al een vertaling verschenen van een andere tekst die een grote rol heeft gespeeld in het denken over verdraagzaamheid, te weten John Locke’s eerste Epistola de tolerantia uit 1685. Samen met Spinoza’s Tractatus Theologico-politicus (1670) gelden zij als klassieke teksten over dit onderwerp. Omdat de twee oudste geschreven waren in de intellectuele voertaal van de zeventiende eeuw, en het traktaat van Voltaire in die van de achttiende eeuw, bereikten ze een internationaal publiek.
Veel minder bekend is de nooit (althans niet vóór 1979) vertaalde Synodus vander Conscientien Vryheydt van Dirck Volckertszoon Coornhert (1522-1590). Coornhert richtte zich bewust niet op een internationaal publiek van geleerden, maar op zijn minder hoog opgeleide landgenoten, voor wie hij ook werk van Cicero, Seneca en Boëthius in het Nederlands vertaalde. Omdat de Synodus na 1630 niet meer herdrukt is valt het toe te juichen dat het boek nu ‘hertaald’ is in hedendaags Nederlands.
De in 1582 gepubliceerde Synodus bestaat uit de notulen van een denkbeeldige conferentie in de al evenzeer fictieve stad Vrijburgh. Hier kruisen vertegenwoordigers van de katholieke kerk en gereformeerde woordvoerders de degens over de vraag of andere geloven bestaansrecht hebben, dit alles onder voorzitterschap van de onpartijdige en wijze voorzitter Gamaliël (= Coornhert). Uiteraard proberen de verschillende theologen te bewijzen dat hun geloof het enig juiste is, maar Coornhert laat zien dat in geloofszaken definitieve antwoorden onmogelijk zijn. Het gaat niet om welk dogma men aanhangt, maar of men deugdzaam leeft. Aan deze principiële keuze voor godsdienstvrijheid verbindt hij ook politieke consequenties en hij pleit voor de scheiding tussen kerk en staat, vrije drukpers, rationele discussie en verdraagzaamheid.
Wie zich nu chauvinistisch op de borst wil kloppen, omdat die Coornhert dat allemaal zo mooi gezegd heeft en Nederland dus een grote rol heeft gespeeld in het ontstaan van tolerante denkbeelden, moet wel beseffen dat hij niet de actuele situatie beschreef, maar dat hij zich juist grote zorgen maakte over het geestelijke klimaat in de jonge Republiek. Nadat het onverdraagzame dogmatisme van de katholieke kerk was overwonnen, ontpopten veel gereformeerde predikanten zich als minstens even fanatieke geestdrijvers. Wel werkten Coornherts ideeën door in het werk van latere auteurs als Grotius en Spinoza.