Fiona Tan

Hol van de leeuw

Fiona Tan behoort tot de meest prominente Nederlandse kunstenaars; in 2009 vulde zij bijvoorbeeld het Nederlands Paviljoen op de Biënnale van Venetië met een samenspel van doordachte, subtiele, waardige films over (grof gezegd) de relatie tussen Oost en West.

In de grote installatie Options and Futures voert zij haar werk verder; hier zijn films geïntegreerd in een grote installatie bestaande uit een zevental ‘garageboxen’, gebouwd in de imposante strakke ontvangstruimte van het hoofdkantoor van de Rabobank, Utrecht. Tan wekt de indruk dat in die boxen, pal naast het bedrijfsrestaurant, een zonderling leeft die rare spullen verzamelt: oude boeken, afgedankte meubels, krantenknipsels, geluidsopnamen en filmbeelden. Hij heeft ook een werkplaats waar aan de bouw van een groot miniatuurspoortreintjescomplex wordt gewerkt, maar er hadden evengoed pijpbommen gefabriceerd kunnen worden. De filmbeelden in de installaties tonen zwijgende leegstand in Detroit en Cork, en een rit per auto door de lege straten van Fukushima, met een knetterende geigerteller als geluid. De wanden zijn beplakt met krantenknipsels die de economische crisis en de rol van de banken daarin illustreren.

Het is zorgvuldig gecomponeerd, en de boodschap is duidelijk, op het afgekauwde af. Natuurlijk is het aardig te merken dat dat mooie Märklin-treinlandschap allesbehalve ideaal is: een trein dondert in het ravijn, de fabrieksgebouwen zijn uitgebrand, op straat gebeurt een ongeluk en er is een Occupy-tentenkampje met het spandoek ‘Capitalism is Crisis’. Bovendien is het hele landschap gebouwd op een wankel bijeengespijkerd onderstel van tafeltjes en kistjes. Nee, deze installatie en de films, dat klopt allemaal als een zwerende vinger: de wereld gaat naar de bliksem en ’t is de schúuuld van ’t kápitaal.

Nu zegt Tan in de begeleidende brochure niet geïnteresseerd te zijn in de feitelijke oorzaken van de crisis, of wie er de schuld van is, maar meer in ‘de gevoelens die het veroorzaakt; het doemdenken, de onzekerheid die maar blijft’. Ze slaagt erin die gevoelens op te roepen; die opslagboxen met hun metalen rolluiken doen denken aan de wereld van de Unabomber, Walter White of Rust Cohle, geobsedeerden, verdoolden, daklozen; levend in een anonieme ruimte, in de greep van angst. De vraag is echter niet zozeer of dit nou een ijzersterk of een belangrijk gelaagd kunstwerk is – de vraag is vooral wat het betekent in deze specifieke context, in de omarming door de Rabobank, in het hol van de leeuw. Het is duidelijk meer dan een verplicht nummertje bedrijfskunst. De presentatie is groots, het werk wordt met enorme letters op de gevel aangekondigd en in de brochure staat netjes vermeld dat de Rabobank ‘in 2013 [werd] beboet vanwege het manipuleren van Euribor- en Libortarieven in het verleden’. Men bekent zo schoorvoetend schuld, of althans betrokkenheid, men staat open voor de boodschap van de kunstenaar, haar vermaning.

Ik heb het gevoel dat vermanen niet Tans forte is, maar misschien is dit soort werk wel het beste wat een gewetensvolle en ervaren kunstenaar als zij in het hol van de leeuw kan uitrichten. Misschien dat zo’n krantenkop als ‘Een tweede pand zou ieders ambitie moeten zijn’ bij de doorvoede Rabobanker nog een zenuw raakt, misschien dat Tan die ene hypotheekverstrekker die nog nooit van toxic assets heeft gehoord de ogen opent.


Options and Futures, Fiona Tan. Rabo Kunstzone, Croeselaan 18, Utrecht, t/m 19 september.