Hollywood in weimar

BEROEMD WAREN ze. Wereldwijd. Meer nog dan de Revelers. De Comedian Harmonists trokken tweeëneenhalf jaar na de machtsovername van de nazi’s in Duitsland nog volle zalen. Ze waren het Europese antwoord op Amerikaanse closeharmonygroepen. Ze baseerden hun ritmische, swingende stijl op de Revelers, maar hadden meer succes. Totdat het onvermijdelijke beroepsverbod hen trof.

Begin jaren tachtig zorgde een heruitgave van de vele liedjes die de Comedian Harmonists hadden opgenomen voor een bescheiden herleving. En niemand minder dan Barry Manilow wijdde kort geleden een musical aan ze, Harmonists. Nu is er dan de Duitse film Comedian Harmonists, zonder lidwoord, zodat ze postuum zo internationaal lijken als ze wilden zijn.
Naar het schijnt was Steven Spielberg van plan om de Comedian Harmonists tot onderwerp van een film te maken tot hij voor Arthur Schindler koos. Het was een uitgelezen kapstok geweest om de houdingen tegenover het Duitse jodendom rond 1930 aan op te hangen. In het sextet zijn zes verschillende posities vertegenwoordigd: de orthodoxe, Poolse jood Roman Cycowski; de wereldse, Berlijnse jood Harry Frommermann; de gedoopte jood Erich Collin, die pas door de rassenwetten met zijn joodse identiteit wordt geconfronteerd; de ariër Robert Biberti, die zich verbaast dat zo veel van zijn vrienden joods zijn maar het Geschäft belangrijker vindt; de opportunist Erwin Bootz, die zich van zijn joodse vrouw laat scheiden om in Duitsland te kunnen blijven werken en de Bulgaarse officier Ari Leschnikoff, die beroerd Duits spreekt maar voor de nazi’s als meer ariër geldt dan zijn joodse bandgenoten.
DE hoofdrolspelers komen bijeen nadat de werkloze acteur Frommermann een advertentie heeft gezet voor zangers in een vocaal ensemble. Bas Biberti, ook zonder muzikale opleiding, brengt de zingende kelner Leschnikoff mee en pianist Bootz, die met Frommermann de complexe arrangementen maakt die het handelsmerk van de groep worden, met de gesyncopeerde ritmen en de muzikale en tekstuele grappen. Het gerucht dat Bootz van het conservatorium is geschopt omdat hij klassieke muziek ‘verjazzte’ berust op niets, maar draagt bij tot het hippe profiel van de groep.
Na een half jaar driftig oefenen op de helse arrangementen is het zestal klaar voor een eerste optreden. Vrijwel onmiddellijk is het unieke concept een succes, waarmee een aantal jaren van ongekende populariteit, weelde en klatergoud inzet. Wein, Weib und Gesang zijn de sex, drugs and rock 'n’ roll van de Comedian Harmonists, exponenten van Weimars Berlijn. Radioshows, grammofoonplaten en buitenlandse tournees verbreiden hun roem; de Ufa laat ze in beroemde films optreden als Die Drei von der Tankstelle en Bomben auf Monte Carlo. Tournees brengen hen tot in Amerika, Australië en Zuid-Afrika.
Het sextet neemt bewerkingen op van klassieke muziek, van schlagers, in het Duits, Frans, Engels en Italiaans vertaalde hits als Quand il pleut (Stormy Weather) en Tout le jour, toute la nuit (Night and Day), en scoren wereldhits met eigen werk: Wochenend und Sonnenschein wordt in Amerika bekend als Happy Days are Here Again.
Staaltjes tekstuele humor schuilen in 'Schöne Isabella aus Kastilien/ pack deine ganze Utensilien/ und komm zurück mit mir nach Spanien’ en 'Der Onkel Bumba aus Kalumba tantzt den Rumba’. Tot vreugde van het publiek bevatten vele regels pikante details. In de film wordt aan tenor Leschnikoff uitgelegd dat 'der Spargel wellt’ (in Veronika der Lenz ist da) op de menselijke bronst slaat.
NAAR POLITIEKE verwijzingen zoeken we bijna vergeefs, hoe graag we die ook zouden willen zien in die onheilszwangere jaren. De film is geconstrueerd als een klassieke Hollywood-biopic: geen cliché over samenkomst, tegenslagen en volharding van een beginnend muziekgezelschap blijft ons bespaard. Ook concentreert de film zich op een liefdespaar - Frommermann (in de film een guitige uitgave van Woody Allen) en zijn Erna - en komt de finale wel erg overeen met die van The Sound of Music: een laatste optreden op Duitse bodem voor men in ballingschap gaat.
Niet zo Hollywood zijn het statig trage tempo van de film, de liefst zes hoofdrolspelers en vooral de politiek voor zover die wél aanwezig is. De Comedian Harmonists zijn kunstenaars die zich niet met politiek bemoeien, maar de politiek bemoeit zich met hen. Na Hitlers machtsovername kunnen ze nog een tijd doorzingen zonder concessies te hoeven doen aan hun etnische samenstelling en repertoirekeuze. Als ze in Neurenberg door SA-ers worden uitgejouwd, maant niemand minder dan Julius Streicher de onverlaten tot stilte. Maar als deze top-nazi ze in zijn villa vraagt een Duits volkslied ten gehore te brengen, wordt dat Frommermann toch teveel. Als zich tijdens een verblijf in New York de onvermijdelijke vraag opwerpt of ze niet beter in Amerika zullen blijven, keren uiteindelijk ook de drie joodse bandleden solidair terug naar Duitsland. Om een jaar later alsnog te emigreren.
Tot zover de film, die de geschiedenis in vele opzichten recht doet. Maar in werkelijkheid kenden de Comedian Harmonists nauwelijks tegenslag. Ze werden door bekende mensen in de amusementsindustrie in het zadel geholpen: actrice Olga Tschechowa en zanger Richard Tauber ontdekten Leschnikoff, filmdiva Asta Nielsen liet ze in haar villa repeteren en na 1933 zongen ze voor de nazistische Winterhulp en brachten ze bij elk optreden de Hitlergroet.
De film stopt bij de emigratie van de helft van de groep in 1935. De andere helft ging door met vervangers. Nadat ze de groepsnaam moesten wijzigen omdat die Engels was en het grootste deel van het repertoire omdat muziek, tekst of arrangement door joden was gemaakt, en Goebbels ook nog eens aanstoot nam aan de nieuwe naam, werd het 'Meistersextett’ tenslotte geheel en al verboden. Frommermann probeerde het in de Verenigde Staten ook met nieuwe ensembles, maar na aanvankelijk succes stortten al zijn initiatieven in. Simpelweg omdat de magische formule, de chemie van het moment, niet herhaalbaar was.
Alleen Cycowski raakte in de Nieuwe Wereld in zijn element: als cantor in San Francisco kende hij een enorme populariteit. Hij is ook de enige die nog leeft; als alles meezit wordt hij volgende maand 98 jaar. Aan regisseur Joseph Vilsmaier vertrouwde hij twee jaar geleden toe: 'Als we niet gedwongen waren geweest uit elkaar te gaan, waren we nu waarschijnlijk populairder dan de Beatles.’ Wat de beruchte uitspraak van John Lennon in herinnering roept: 'We zijn populairder dan Jezus.’
De populariteit van de Comedian Harmonists was zo groot dat ze dachten onschendbaar te zijn. Achteraf is het makkelijk daar de naïviteit van te zien, maar in 1933 dachten velen met hen dat ze door schipperen en laveren de nationaal-socialistische storm zouden doorstaan. En het buitenland was weinig aanlokkelijk in vergelijking met Duitsland, zelfs voor de joden. Voor Cycowski, de orthodoxe Poolse jood, is Berlijn, zestig jaar na zijn gedwongen emigratie, nog altijd een droom. Hij haatte de Polen en verafgoodde Duitsland.
IN DUITSLAND, in Amerika, overal zijn intussen talloze zanggroepen opgestaan die de perfecte harmonieën, de ritmische precisie, achteloze swing en de humor van de Comedian Harmonists trachten te evenaren. Destijds al lanceerde elke platenmaatschappij een vergelijkbaar vocaal ensemble. Maar tot die unieke combinatie heeft niemand het ooit geschopt.
Voor de film zijn de oorspronkelijke opnamen gebruikt, digitaal verschoond van kraken. Nasynchroniseren bleek het hoogst haalbare; het opnieuw creëren van hun geluid was onmogelijk. Zoals hun eigen slagzin luidde: Oft kopiert, nie erreicht.