Holy Di (1961-1997)

VAN BEGIN AF AAN is er die blik. Op de eerste plaatjes die er van haar zijn geschoten - ze is dan alleen nog maar verloofd met de Prince of Wales - kijkt ze aandoenlijk verlegen. Ze houdt haar hoofd een beetje gebogen, de lichtblonde helm van haar die haar handelsmerk zal worden, hangt half over haar ogen, en met die ogen kijkt ze tersluiks, alsof ze bijna niet durft te kijken, omhoog.

Medium anp 52215532
Een foto van Lady Di op een expositie in Turijn, Italië, in juli 2017.

Jaren later, als het sprookjeshuwelijk allang een bouwval is geworden, heeft ze op foto’s de lijdende blik waar heiligen het patent op hebben. Ze kijkt wat naar boven, een kleine maan van wit onder haar ogen, de schaduw van een glimlach om haar mond. Als ze in een andere tijd had geleefd, had Fra Angelico haar vast geschilderd.

Camille Paglia noemde Lady Diana ooit de laatste ster van de stomme film. Net als de vermaarde actrices van weleer communiceert ze met haar ogen. En net als in de stomme film suggereren die ogen drama - de kijker denkt de emoties er zelf bij.

Het is een mooie vergelijking, die vergelijking van Paglia, want Lady Di was veel meer dan een begerenswaardige filmster, ze was zèlf het witte doek. Ze was zogezegd het projectiescherm waar de meest uiteenlopende emoties op geprojecteerd konden worden, ze was een lege plek die voortdurend om invulling vroeg.

Nu ze dood is, wordt haar van alle kanten charisma toegedicht. Maar Walter Benjamin had gelijk toen hij schreef dat in de moderne tijd het charisma is verdrongen door het imago. Diana was, willens en wetens, een en al imago, ze was de ideale klerenhanger om elk gewenst imago aan op te hangen.

HET BEGON MET het huwelijk van de eeuw. Diana Spencer, de kinderjuffrouw van adellijke komaf, werd door de wereld als een eigentijdse Assepoester omhelsd. De blozende ingénue voldeed in alle opzichten aan het beeld dat de aristocratie bij de bruid van de troonopvolger vond passen: ze was jong, mooi en maagdelijk, ze keek bewonderend op tegen haar koninklijke echtgenoot, en ze was timide, volgzaam en gezeglijk. Shy Di werd ze voor de media. Ze was een sprookjesprinses uit een lang vervlogen tijd, ze leek het tijdloze standbeeld van een rol die al eeuwenlang bestond. Ze dacht ook zelf dat ze in zo'n suikerzoete roman van haar stiefmoeder Barbara Cartland terecht was gekomen.

Toen het sprookje, zoals dat met moderne sprookjes gaat, in een nachtmerrie veranderde, veranderde ook het imago van de Princess of Wales. Van de belichaming van de onschuldige droom van elk meisje - elk meisje droomt toch van de prins op het witte paard - groeide ze langzaam uit tot een rebel, tot de vleesgeworden girlpower die opgang deed in de jaren negentig.

Natuurlijk, ze was een slachtoffer. Slachtoffer van een ontrouwe echtgenoot, slachtoffer van het kille koningshuis en slachtoffer van de zwerm persmuskieten die haar dagelijks volgde. Ze leed, zo werd allengs duidelijk, aan alle kwalen en ziektes die vrouwen in deze tijd onder de leden kunnen hebben. Psychische ineenstortingen, onverklaarbare huilbuien, boulimia, automutilatie en zelfmoordneigingen. Ongetwijfeld was ze de eerste prinses met een heuse postnatale depressie. Haar imago van sprookjesprinses werd opzij geschoven voor dat van martelares.

Maar het verhaal van Diana’s leven is niet alleen een tragedie, het is ook een onwaarschijnlijk succesverhaal. Toen ze nog getrouwd was met prins Charles zag ze haar koninklijke taak niet louter als een dure plicht, ze zag het als haar carrière.

En wat voor carrière! De Sunday Times schreef in 1993 dat ze het hoofd was van de public relations van de rijkste privéfirma van het land. Hoe moeilijk de prins het ook vond steeds in haar schaduw te staan, koningin Elisabeth zag heel goed dat het verlies van Diana te vergelijken was met het verwijderen van Joan Collins uit de serie Dynasty.

LADY DI LIET ZICH uiteindelijk uit de serie schrijven. Ze weigerde het traditionele standbeeld te zijn dat voor haar klaarstond, weigerde het overspel van haar man gelaten te ondergaan, weigerde naar buiten mooi weer te spelen. Ze rebelleerde tegen de cultuur van de stiff upperlip, bracht ‘de waarheid’ naar buiten en kreeg een nieuw imago opgeplakt: dat van de moderne, bevrijde vrouw die voldoening vindt in haar werk. Want ondanks haar scheiding ging haar carrière gewoon door. Ze verzorgde, zoals in alle heiligverklaringen na haar dood valt te lezen, echt niet alleen op koninklijke manier de public relations voor allerlei liefdadigheidsinstellingen, ze was evenzeer pr-functionaris voor haar eigen belang. Niet voor niets werd ze, toen ze haar huwelijksellende openbaarde, door de tabloids betiteld als een Lucretia Borgia en ‘een manipulerend monster’.

Alom wordt ze nu als de Queen of Hearts geroemd. Ze was het enige lid van het koninklijk huis dat warmte en menselijkheid uitstraalde, juist door haar kwetsbaarheid en slachtofferschap kon het volk zich met haar identificeren. En dan al die goede werken.

Maar ze was ook op een andere manier Queen of Hearts: omdat op haar witte doek voortdurend allerlei beelden werden geprojecteerd, en omdat ze zelf die beelden probeerde bij te kleuren. Het is heiligschennis, maar toch: ze wist ook de harten van de mensen te bespelen. Kijk nog een keer naar het beroemde Panorama-interview dat de BBC twee jaar geleden uitzond en je weet niet of je een openhartige ongelukkige vrouw ziet of iemand die uiterst geraffineerd de publieke opinie op haar hand probeert te krijgen. Het interview is regelrechte emotie-tv en Lady Di voelt zich met haar talent voor de psychobabbel daarin thuis als een vis in het water.

NU ZE DOOD IS, is haar imago bevroren in dat van een heilige. Van Lady Di is ze Holy Di geworden, een icoon. De bedevaart is zondag al volop begonnen: overal leggen gelovigen boeketten en briefjes voor haar neer. Ze was te goed voor deze wereld, schrijven ze, ze was een engel op aarde.

Maar Diana is waarschijnlijk juist een icoon omdat ze niet alleen een heilige was. Diana is een postmoderne mythische figuur, een meervoudige persoonlijkheid, iemand die menselijk en bovenmenselijk tegelijk is. Florence Nightingale, Maria Magdalena, Evita, Madonna, Assepoester, moeder Teresa, Marilyn Monroe, de ultieme girl nextdoor, ze was het, zo blijkt uit al die betitelingen die de laatste dagen in de kranten opdoken, allemaal inéén. Ze was ambassadeur van goede werken, maar ook moeder en modekoningin en prinses van het volk en filmster en werkende vrouw en stralend middelpunt van glamourgala’s en bezoekster van New Age-achtige handoplegsters en glazenbollenkijksters.

Er kunnen dan ook even veel verhalen over haar worden verteld als er imago’s zijn. Ze speelde de hoofdrol in een dagelijkse soap die zeventien jaar duurde: elke dag moest de verse Diana-foto in de krant. Ze is de prinses in een treurig sprookje. Diana, the Musical, belooft een tranentrekkend succes te worden. Shakespeare had een koninginnedrama over haar kunnen schrijven, waarin de televisie en krantepagina’s het slagveld zijn waar de complexe machtsstrijd tussen de aanstaande koning en zijn vrouw wordt uitgevochten. Goethe had een tweede Faust kunnen maken: een ambitieuze vrouw sluit een pact met de duivel, de pers, en gaat onvermijdelijk door dat pact ten onder. Een morality play kan er eerlijkheidshalve niet aan haar worden gewijd: het is niet duidelijk waar het goed en het kwaad liggen in haar verhaal.

Het beste kan misschien de Griekse tragedie in een modern jasje worden gestoken. Het slechte einde van Diana’s leven leek al lang voor het fatale auto-ongeluk onafwendbaar. Er speelden in haar leven onontwarbare dillemma’s en paradoxen. Denk bijvoorbeeld aan haar haat-liefdeverhouding met de media, een symbiotische relatie die in een levensgevaarlijke draaikolk van roddels veranderde. Denk aan de beeldenstorm die ze op Buckingham Palace veroorzaakte en de beeldenstorm in de populaire pers waar ze zelf het slachtoffer van was. Paradoxaal genoeg maakte die laatste beeldenstorm, die er op is gericht imago’s te maken en vooral te breken, haar onaantastbaar. Denk aan de smalle grens die tussen haar goedheid en haar raffinement loopt.

Al die verhalen zullen in de toekomst zonder twijfel verteld worden. Eén ding heeft Lady Di na haar vroege dood in ieder geval met een heilige gemeen: ze is een legende geworden, ze is onsterfelijk.