Media

Hoor en wederhoor

Afgelopen week was de Britse onderzoeksjournalist Nick Davies in Nederland, auteur van het veelbesproken Flat Earth News, dat binnenkort als Gebakken lucht in vertaling verschijnt. Net als de Engelse spreekt ook de Nederlandse titel tot de verbeelding, maar toch dekt deze de lading maar gedeeltelijk. Flat Earth News gaat namelijk in essentie over de vervlakking in de journalistiek - oftewel: over de media als clichéfabrieken.
Nu passeren er ook heel wat hete luchtstromen in Davies’ boek, in de vorm van soms hilarische taferelen. Zo reconstrueert hij de gang van zaken rond de voetbalsupporter die zich voorjaar 2006 voor 150 euro zou hebben verzekerd tegen een ‘emotioneel trauma’ in geval van een voortijdige uitschakeling van het Engelse elftal op het naderende WK. Het bericht ging de hele wereld over, totdat bleek dat het om een geslaagde stunt van een marketingbureau ging.
Ook de opgewonden berichtgeving over de millenniumbug, eind jaren negentig, zou onder de noemer 'gebakken lucht’ kunnen worden geschaard. Toen het uur des onheils aanbrak, gebeurde er namelijk helemaal niets, er crashte geen enkele computer, ook niet in bedrijven en landen waar geen enkele voorzorgsmaatregel was getroffen. Een hype? Volgens Davies werd de berichtgeving niet alleen gevoed door angst, maar ook door partijen die er garen bij konden spinnen en de media naar hun hand wisten te zetten. Daartegenover stond een machteloze journalistiek, niet in staat een realistische analyse tegenover al dit publicitaire geweld te stellen, omdat haar positie in de voorgaande jaren over de hele linie ernstig was verzwakt.
Commerciële investeerders, aldus Davies, hebben de media sinds de jaren tachtig omgesmeed tot 'gewone’ ondernemingen. Om meer winst te maken is fors gesneden in de redactionele kosten, waarbij specialisten, internationale correspondenten en regionale netwerken vaak als eersten het veld ruimden. Tegelijk steeg de werkdruk: minder mensen moesten meer produceren, in een hoger tempo, met als gevolg dat de kolommen van de belangrijkste Britse kranten steeds vaker werden gevuld met nieuws dat anderen - belanghebbende partijen - hadden voorgekookt of ingestoken. Met soms ingrijpende politieke consequenties, zoals hij laat zien aan de hand van een analyse van de manipulatie van de berichtgeving over al-Qaeda door de geallieerde geheime diensten.
Flat Earth News gaat dus minder over hypes en canards dan over de structurele problemen waarvoor de serieuze journalistiek zich ziet gesteld oog in oog met machtige politieke en commerciële tegenspelers, ondersteund door een leger aan professionele voorlichters en spindoctors. En al steekt de situatie in Nederland in de breedte gezien nog redelijk gunstig af bij die in Engeland en de Verenigde Staten, ook hier zien we enkele van de door Davies gesignaleerde ontwikkelingen terug. Zo moeten sommige regio’s het inmiddels stellen zonder onafhankelijke, deskundige journalistiek. En ook in Nederland worden redacties gedwongen met evenveel of minder mensen steeds meer en vooral sneller te produceren. De grotere werkdruk en de groeiende pressie van buitenaf maken de journalistiek kwetsbaar. Gemakzucht en zelfoverschatting doen in veel gevallen de rest. Bij veel kranten, en nog meer bij radio en televisie, schiet het journalistieke handwerk, het checken van berichten - laat staan het eigen onderzoek - er dikwijls bij in, waardoor ingestoken of onzinnige berichten ongehinderd hun weg naar het publiek kunnen vinden. Hoogstens wordt per telefoon nog snel even iets nagetrokken, zoals ook blijkt uit onderzoeksprojecten aan de Universiteit Leiden en de Scholen voor Journalistiek in Tilburg en Utrecht.
Om dit tekort aan journalistieke waarheidsvinding - want daar gaat het uiteindelijk over - te compenseren, nemen redacties hun toevlucht tot andere strategieën. In plaats van zelf rapporten op te vragen, roept men deskundigen op, bij voorkeur met een andere mening, want dat levert nog wat extra spanning en dynamiek op. Hoor en wederhoor, een gezond journalistiek beginsel, wordt zo ingezet om een evident gebrek aan tijd, toewijding of kennis te maskeren. En zo worden belangrijke kwesties en ontwikkelingen niet meer gebracht als nieuws, gebaseerd op fact checking, maar als een zaak van meningen. Met name de radio- en televisiejournalistiek lijdt onder wat Jan Blokker, zelf nooit verlegen om sweeping statements, in zijn vorige week verschenen bundel Nederlandse journalisten houden niet van journalistiek aanduidde als 'de plaag van Opinie en Debat’. De berichtgeving rond de klimaatveranderingen vormt in dit opzicht een dieptepunt. Verschillende media hebben er geen been in gezien ruim baan te geven aan querulanten, onder het voorwendsel de pluriforme meningsvorming te stimuleren, maar in werkelijkheid uit sensatiezucht, om publiek te trekken, en, vooral, om het gebrek aan eigen waarheidsvinding te verhullen. Hoor en wederhoor - niet als beginsel van journalistieke zuiverheid, maar als slap aftreksel daarvan.