‘Komt u om te stemmen?’ vraagt een Russische bewaker aan de hoogbejaarde vrouw die wordt afgezet voor de verlaten Russische ambassade aan de brede Kalpaka-boulevard in de Letse hoofdstad Riga. Na een bevestigend antwoord schuifelt de vrouw leunend op haar stok naar de zij-ingang waar kan worden gestemd.

Dit is weliswaar Letland, maar liefst een derde van de bewoners is etnisch Rus en mag ook stemmen voor de parlementaire en lokale verkiezingen. Toch is hier net als in Rusland zelf de animo gering. De oppositie is bij voorbaat al uitgeschakeld en ook geruchten over mogelijke fraude stimuleren de stembusgang niet. Het Kremlin had dit jaar de mogelijkheden tot vervalsingen geoptimaliseerd door ze, onder het mom van corona, over drie dagen uit te spreiden en op grote schaal elektronisch stemmen mogelijk te maken. Veelzeggend is dat na het sluiten van de stembureaus een serie filmpjes opdook op sociale media, waarin op een provinciaal stembureau telkens weer ander mensen stapels stembiljetten in de stembus propten.

Zoals verwacht behaalde de regeringspartij Verenigd Rusland evenals vier jaar geleden wederom een constitutionele meerderheid. Daardoor blijft deze Poetinpartij oppermachtig in het Russische parlement, de Doema. De uitslag kan echter niet verbloemen dat de populariteit van Poetin duidelijk is gedaald en alle ogen zijn nu gericht op het einde van zijn huidige presidentstermijn en de nieuwe verkiezingen in 2024.

De anti-corruptie-activist Navalny is het afgelopen jaar uitgegroeid tot de held van de oppositie. Na de mislukte vergiftiging met het militaire gif novitsjok en zijn genezing in Duitsland, viel Navalny Poetin onmiddellijk aan in een veelbekeken video over het decadente paleis van de president aan de Zwarte Zee. Hij werd hij direct opgepakt en snel tot bijna drie jaar strafkamp veroordeeld. Daarop volgde een zelfs voor het Poetinregime ongekende golf van repressie. De ene na de andere oppositiepoliticus werd opgesloten of het land uitgejaagd, waaronder de vrijwel complete staf van Navalny, nadat diens organisaties tot extremistisch werden verklaard. De laatst overgebleven vrije tv-zender, ‘TV Regen’, die al was verbannen naar het internet, kreeg het stempel ‘buitenlands agent’, wat het werk nog moeilijker maakt.

Sergej Bespalov, voormalig stafchef van Navalny in zijn geboortestad Irkoetsk, besloot als eerste van Navalny’s verkiezingsteam om het land te ontvluchten. Op 12 februari werd hij veroordeeld tot bijna drie jaar beperkt huisarrest, omdat hij een pro-Poetin-activiste zou hebben geslagen. Na het vonnis vertrok hij via Turkije naar Vilnius, de hoofdstad van Litouwen. De stad herbergt inmiddelds vijftig Russische oppositieleiders, die makkellijk een visum krijgen van de Litouwse regering. ‘Ik begreep dat mijn straf gemakkelijk kon worden omgezet in gevangenisstraf, en kwam tot de conclusie dat ik in vrijheid meer kon bereiken’, zegt Bespalov nu.

De gevangenis is overigens geen onbekend terrein voor de oppositieleider. Regelmatig verdween hij de laatste jaren achter de tralies voor de organisatie van of zelfs de deelname aan niet-toegestane demonstraties. ‘Het werd een soort routine’, zegt hij lachend.

Bespalovs vrouw en vier kinderen, twee uit een vorig huwelijk, zijn nog in Rusland omdat zijn vrouw oude ouders heeft. Natuurlijk is dat erg vervelend, erkent hij. ‘Mijn therapeute voorspelde dat na een maand van euforie, een halfjaar depressie zou volgen’, vertelt hij. ‘Daarna moet het beter worden en het lijkt er op dat ze gelijk krijgt. Het gaat langzaam maar zeker beter, ik zit nu aan het eind van mijn depressie.‘

De grote hoop van Navalny en zijn medestanders was dat de verkiezingen dankzij de ‘slim stemmen’-campagne zouden kunnen leiden tot ‘de zwarte zwaan’: een code-woord voor een volksopstand nog massaler dan na de vervalste parlementsverkiezingen van 2011, toen miljoenen Russen de straat op gingen om het aftreden van Poetin te eisen. Door 'slim stemmen’ zou de fraude zo massaal aan het licht komen, dat een democratische revolutie niet uit kon blijven.

Het idee achter ‘slim stemmen’ was dat de oppositie moest gaan stemmen op kansrijke kandidaten die het opnamen tegen de regeringspartij, ook al waren dit leden op Kremlinloyale partijen, zoals de communisten. De redenering van Navalny was dat als vervolgens het Kremlin toch klinkende resultaten voor Verenigd Rusland bekendmaakt, dit voor iedereen de vervalsingen van de verkiezingen blootlegt, en de opstand nabij is.

Dat er tijdens de verkiezingen van 17-19 september massale fraude plaatsvond, wordt inmiddels vrij algemeen erkend. Grootschalige protesten bleven echter uit. ‘Navalny heeft zijn kansen overschat toen hij in januari terugkwam’, stelt Dmitrij Semjonov, die in Rusland actief was voor de oppositiebeweging van Poetins vijand nummer 2, Michail Chodorkovski. ‘Hij had beter dichter voor de verkiezingsdatum kunnen terugkomen, zodat hij de mensen meer in beweging zou krijgen.’ Ivan Tjoetrin, in Vilnius de rechterhand van de derde grote speler binnen de Russische oppositie, voormalig schaakkampioen Garri Kasparov, heeft weinig daarom vertrouwen in Navanlny’s verkiezingsstrategie. ‘Slim stemmen is schadelijk, want het geeft de mensen de illusie dat ze iets kunnen doen’, luidt zijn oordeel.

In de verdeelde Russische oppositie is Navalny’s medewerker Besvalov de grote optimist. Volgens hem had ‘slim stemmen’ juist wel de mensen in beweging kunnen krijgen en hij heeft nog steeds veel vertrouwen in het revolutionaire potentieel bij de Russen. Hij wijst erop dat de Communistische Partij de dag na de verkiezingen wel degelijk een protestbijeenkomst hield in het centrum van Moskou. Daar kwamen echter maar zo’n tweehonderd mensen op af, en bij de door de communisten georganiseerde demonstratie op zaterdag 25 september waren er slechts rond de duizend deelnemers.

Toch meent Bespalov dat de zwarte zwaan al in aantocht is. Rusland is in zijn ogen een enorme in elkaar gedrukte veer, je weet niet wanneer de mensen massaal de straat op gaan om het aftreden van Poetin te eisen, maar de maatschappij staat wel op springen. Tekenend vindt hij de maandenlange protesten in de Siberische stad Chabarovsk vorige zomer. De bevolking daar kwam in opstand tegen de arrestatie van de door hen gekozen gouverneur, die werd ondersteund door Navalny’s campagne. ‘Drie maanden voordat de protesten losbraken, belde ik met het hoofd van Navalny’s staf aldaar’, vertelt hij. ‘Die man zei mij: “Ik wil ermee stoppen, de mensen slapen hier, ze willen zich niet met politiek bezighouden, ik ben gedesillusioneerd.”’ Het kan snel gaan in Rusland.

Met zijn korte zwarte krullen en indringende bruine ogen maakt Kaparovs medestander Tjoetrin een zelfverzekerde indruk. De historicus uit Tomsk praat in Vilnius vol vertrouwen over het pad naar het post-Poetintijdperk. Als een van de eerste oppositie-activisten zag hij al rond 2004 dat Rusland onder Poetin afstevende op een dictatuur en dat de verkiezingen een schaamlap waren voor de buitenwereld. Tjoetrin vond een bondgenoot in Kasparov. In 2008 kreeg het tweetal gezelschap van de charismatische en ervaren Boris Nemtsov, die in de regering van president Jeltsin had gezeten. Dat leidde tot de oprichting van de brede oppositiebeweging Solidarnost. Het overkoepelende streven was het Poetinbewind ten val te brengen. ‘Als alle democratische instituten zijn vernietigd is revolutie nog de enige manier om de macht te verkrijgen. Dat heeft de geschiedenis bewezen’, zegt Tjoetrin.

Eind 2011 leek het moment voor de revolutie aangebroken. Veel Russen waren boos over de vervalste parlementsverkiezingen en wilden niet dat Poetin voor de derde keer als president zou terugkeren, nadat hij vier jaar de dociele Dmitrij Medevedev op de Kremlintroon had gezet. Solidarnost organiseerde het verzet. ‘Onze hoop was dat als mensen massaal de straat op zouden gaan, de machthebbers zouden opstappen of dat een deel van de elite Poetin daartoe zou dwingen,’ vertelt Tjoetrin.

Zwarte zwamen komen maar gaan ook weer weg, is de les die hij in 2011 leerde. Daarom deelt hij Bespalovs optimisme niet. In Vilnius leidt hij het brede oppоsitieplatform Forum voor een Vrij Rusland (FVR), dat Kasparov en hij in 2016 oprichtten. Twee keer per jaar organiseert het Forum een bijeenkomst in de Litouwse hoodstad waar honderden vertegenwoordigers van de oppositie binnen en buiten Rusland bespreken hoe ze hun land in een democratie kunnen veranderen. Critici van het Forum menen dat het een vrijblijvende discussieclub is zonder een boodschap die de gewone Russen kan aanvuren. Maar Tjoetrin stelt dat een gedetailleerd programma tot splitsing binnen het oppositieplatform zou leiden, omdat in Rusland alle democratische instituten zijn vernietigd.

Tjoetrin, Kasparov en Nemtsov vluchtten negen jaar geleden al uit Rusland. ‘In 2012 ontvingen we vertrouwelijke informatie dat als de protesten in een revolutie dreigden te veranderen, het Kremlin de oppositieleiders snel zou elimineren.’ Kasparov en Nemtsov zouden in dat geval worden vermoord, Navalny en de radicaal-linkse Sergej Oedaltsov gevangengezet.

Tjoetrin ging met vrouw en kinderen naar Vilnius, Kasparov naar de VS en Nemtsov naar Israël. Helaas keerde Nemtsov najaar 2014 terug naar Rusland, waarna hij in februari 2015 aan de voet van de Kremlinmuren werd doodgeschoten. ‘Hij besefte dat hij in het buitenland weinig kon uitrichten. Hij hield er geen rekening mee dat hij zou kunnen worden vermoord, maar dacht wel dat hij in de gevangenis zou kunnen belanden. Daar was hij mentaal op voorbereid’, vertelt Tjoetrin.

Tjoetrin durft niet meer te voorspellen wanneer de zwarte zwaan komt, en in wat voor vorm. Een geopolitieke schok, zoals het oplaaien van de oorlog in Oekraïne, lijkt hem het meest waarschijnlijk. Maar ondertussen gaan hij en Kasparov gedreven door met hun plannen voor het post-Poetintijdperk, want één ding staat voor hem vast: ‘Poetin gaat vroeg of laat weg, maar Rusland blijft.’

Met zijn brede blonde kuif en vrolijke blik heeft de 28-jarige Dmitri Semjonov iets weg van de bekende Belgische stripheld. En inderdaad heeft hij in Vilnius zijn jeugddroom om journalist te worden kunnen waarmaken. Hij werkt voor de Russische versie van de Baltische nieuwswebsite Delfi, voor de Litouwse Nationale TV en Radio-omroep, en voor Forum voor een Vrij Rusland. Toen hij najaar 2018 naar Vilnius vluchtte, was hij in zijn thuisregio Tsjoevasjië coördinator voor de organisatie Open Rusland, de oppositie-organisatie van Michail Chodorkovski. Opgeklommen tot olietycoon en rijkste man van Rusland onder Jeltsin, liet Poetin deze toentertijd grootste politieke concurrent in 2003 opsluiten op grond van een dubieuze fraude-aanklacht. Aan de vooravond van de Winterspelen 2014 in Sotsji werd Chodorkovski vrijgelaten, maar wel gedwongen het land te verlaten. Sindsdien is het oproepen tot een nieuwe Russische Revolutie, vanuit zijn ballingsoord Londen, Chodorkovski’s dagtaak geworden.

In februari 2015 werd Semjonov veroordeeld wegens extremisme omdat hij een maand eerder op zijn pagina op Vkontakte, de Russische tegenhanger van Facebook, een karikatuur had gerepost van premier Medvedev met een kozakkenmuts en het onderschrift: ‘Dood aan het Russische tuig’. De karikatuur sloeg op de annexatie van de Krim. Een paar maanden na zijn veroordeling werd Semjonovs bankrekening geblokkeerd en kreeg hij een boete van 2200 euro.

Hij vluchtte toen hij tot gevangenisstraf dreigde te worden veroordeeld nadat Open Rusland in 2017 tot een ‘ongewenste organisatie’ was verklaard, wat neerkwam op een verbod van de activiteiten van Chodorkovski in Rusland. Nu hij in Vilnius als journalist meer een toeschouwer is, ziet Semjonov dat de uitgeweken navalnisten, kasparovisten en chodorkovskianen vooral in hun eigen bubbel leven. ‘Als ik met mijn familieleden praat, zie ik dat ze niet willen verliezen wat ze onder deze regering hebben. Hun leven wordt weliswaar slechter, maar ze hebben werk, een tuintje en hun kinderen gaan naar school.’ Angst speelt daarbij tevens een rol, omdat ze zien hoe het hem is vergaan.

Semjonov vreest dat Poetin ook na 2024 gewoon blijft doorregeren, als de president gezond blijft. De onderdrukking neemt verder toe, omdat het Russische repressieapparaat een eigen leven leidt en onverzadigbaar is geworden. ‘Nadat de rechtshandhavers al zijn aangekomen bij de jacht op journalisten, zullen de advocaten volgen, de wetenschappers, en op die manier komen ze bij de groepen die niets met politiek te maken hebben. De uitvoerders binnen het repressiapparaat moeten aan de leider laten zien dat ze hun werk doen. Ze kunnen niet zeggen: “Oké, klaar, we kunnen ontspannen.”’

Als op deze manier iedere vrije meningsuiting is verboden, het parlement ontoegankelijk is, en het Russische internet wordt afgesloten van de buitenwereld, kan Semjonov zich voorstellen dat Russen radicaliseren en er in plaats van Navalny, Kasparov of Chodorkovski een meer extremistische leider opstaat.

Semjonov krijgt hierin bijval van de door de wol geverfde Gennadi Goedkov. Afkomstig uit de KGB en opvolger de FSB kwam Goedkov vlak na Poetins aantreden in de Doema. Maar in de loop der jaren ontwikkelde hij zich tot een felle tegenstander van het Kremlin. Zijn zoon Dmitrij, eveneens een belangrijke oppositiepoliticus, werd dit voorjaar gedwongen Rusland te verlaten. Gennadi Goedkov meent dat de Russische machthebbers met de heksenjacht op de oppositie en de vervalsingen bij de verkiezingen de laatste legale manier hebben vernietigd om uit de patstelling te komen. ‘Door hun domme en boosaardige handelen roepen de machthebbers een ramp af over Rusland. Dit leidt vroeg of laat tot bloedvergieten, opstanden, burgeroorlogen en noem maar op.’