KUNST

Horizontale wolkenkrabbers

El Lissitzky

Met de voltooiing van de hypertoren Burj Dubai in gedachten zorgen de architectonische ontwerpen van Lissitzky, al weer een tijdje te zien in het Van Abbemuseum, voor een fijn historisch perspectief. Er schuilt een merkwaardige charme in de hemelbestormende plannen die de kunstenaars uit het Russische revolutionaire tijdperk aan de dag legden. Zij stelden vast dat de oude burgerlijke kunst, schilderijen vervaardigd op ezels met afbeeldingen van de wereld, woningen voor één gezin, muziek met referenties aan vogelzang of beekjesgekabbel, zo niet al gestorven, dan toch zeker terminaal ziek was. De Russische kunstenaars werden daarbij behalve door de onvoorstelbare sociaal-economische veranderingen in eigen land ook voortgedreven door wetenschappelijke ontwikkelingen, zoals Einsteins notie dat tijd en ruimte relatief zijn. Dat gaf aanleiding tot het ontwerp van ruimtevaartuigen, en van ‘gebouwen’ die zich in een baan om de aarde bevonden. Daar kwam ook nog een grote dosis Russische spiritualiteit bij kijken, gemengd met communistische hoogdravendheid – een licht ontvlambaar mengsel, zo is wel gebleken.
Het Van Abbemuseum toont in drie tentoonstellingen over drie jaar het oeuvre van een van de meest begeesterde kunstenaars uit die periode, El (Lazar Markovitsj) Lissitzky (1890-1941). Door het inzicht van de voormalig directeur Jean Leering bezit dat museum zo ongeveer de helft van de nalatenschap van die kunstenaar. Lissitzky was architect, schilder, graficus, ontwerper van meubels, boeken en posters, schrijver, theatermaker en fotograaf. Hij was ook een onvermoeibaar reiziger, de officiële ambassadeur van de cultuur van het nieuwe sovjet-Rusland en het prototype van de netwerkende, overal actieve kunstenaar. Hij werkte in de jaren twintig en dertig nauw samen met lieden als Arp, Schwitters, Moholy-Nagy, Van Doesburg en vele anderen, die hij actief wierf voor de socialistische zaak.
Voor een slimme joodse jongen als Lissitzky waren in het oude Rusland de mogelijkheden beperkt. Joden werden geweerd uit het Russische hartland; de universiteiten hanteerden strikte quota. Lissitzky studeerde architectuur, niet in Sint-Petersburg of Moskou, maar in Riga en Darmstadt. Door de revolutie kon opeens alles. In zijn woonplaats Vitebsk veranderde de oude kunstacademie in een broeinest van moderne opvattingen, aanvankelijk onder Chagall, daarna onder Malevitsj, met wie Lissitzky innig samenwerkte. Malevitsj liet trams en gebouwen in Vitebsk beschilderen met fantastische ontwerpen, grote vlekken, driehoeken, vierkanten, een volledig nieuwe stijl. Ook zijn malle futuristische opera Overwinning op de zon uit 1913 werd in Vitebsk in 1920 nog eens uitgevoerd, nu met kostuums en decors van Lissitzky. In die opera wordt de zon begraven, waarna de Nieuwe Mens opstaat.
Die activiteiten waren voor Lissitzky bittere noodzaak, want voor architecten was het een magere tijd. Door de revolutie en de burgeroorlog werd er tussen 1917 en 1924 vrijwel niet gebouwd. Lissitzky’s ontwerpen, getiteld PROUNS, geometrische structuren, bewegend in een vrije ruimte, zijn daardoor altijd gezien als ‘fantastisch’, als grafiek of schilderkunst, niet als uitvoerbare plannen. De gedachte achter de tentoonstelling in Eindhoven is echter dat zij wel degelijk zo gezien kunnen worden. Lissitzky’s essays zijn daar de aanleiding toe, herhaaldelijk schrijft hij: ‘Ik ga dit niet bouwen: jij gaat dat doen’, een aansporing voor vooruitstrevende architecten in de wereld. Ook de curieuze ontwerpen voor Overwinning op de zon hebben die aantekening.
Zo staan er in de vijver bij het Van Abbe nu twee kolossale figuren uit Overwinning, en binnen zijn met groot gevoel voor detail modellen van de andere figuren gebouwd, evenals maquettes van zijn architectuurontwerpen, en daarmee komt Lissitzky’s ware kwaliteit, als architect, opeens tot leven. De ambitie is ontroerend. Het meest spectaculair zijn de ‘horizontale wolkenkrabbers’, die Lissitzky voorzag voor de Moskouse ringwegen. Ze zien er volkomen onhaalbaar uit, zeker, maar dat dachten wij ook van de Burj Dubai en het Viaduc de Millau, nietwaar?

LISSITZKY+ Deel 1: Overwinning op de zon. Van Abbemuseum, Eindhoven, t/m 5 september 2010. www.vanabbemuseum.nl