Huiswerk

Het idee dat Klaas Dijkhoff vorige week voorstelde, om de bijstand te verlagen, is op onjuistheden gebaseerd.

Het was een partijgenoot van vvd-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff die me ooit vertelde wat hij het opmerkelijkste verschil vond tussen het bedrijfsleven en de politiek. Deze vvd’er kende beide werelden. Hij werkte voor een groot internationaal bedrijf en was tevens in zijn gemeente actief als raadslid. Hij had geleerd dat je in de politiek er vroeg in de ideeënvorming bij moet zijn. Want in de politieke wereld is een idee te vergelijken met een mammoettanker. Als het eenmaal is gelanceerd vaart het door en alleen door tijdig bij te sturen kun je die tanker nog van richting doen veranderen.

Op het vvd-congres van afgelopen weekeinde hield Dijkhoff een lange speech, zijn eerste in zijn rol als fractievoorzitter van de grootste regeringspartij. Papiertjes losjes in de hand, onderkoelde grapjes tussendoor waarmee hij vooral de eigen vvd en haar leden op de hak nam en een paar ideeën voor de toekomst. Die laatste moesten volgens Dijkhoff nog verder doordacht worden, hij wilde er nog over in discussie met zijn achterban, de vvd zou zich echt eerst nog wel houden aan het regeerakkoord, maar bij die ideeën werd het dus toch opletten geblazen.

Vooral omdat Dijkhoff het woord wederkerigheid in de mond nam. Volgens de vvd-fractievoorzitter is er ongemak in de samenleving omdat de wederkerigheid ‘eruit is’. Ruim een maand geleden had minister van Financiën Wopke Hoekstra het ook al over wederkerigheid. Hoekstra is weliswaar van het cda en hij sneed het onderwerp nog vragenderwijs aan – heb je recht op een orgaan van een ander als je zelf geen donor bent? – maar ook dat is een les uit de wereld van de politiek: als een woord ineens overal opduikt, is dat geen toeval.

Dijkhoff denkt dat een grote groep mensen zich ongemakkelijk voelt bij het betalen van belasting voor bijstandsuitkeringen. Bijstandsgerechtigden zouden volgens hem vooral de nadruk leggen op het récht dat ze op die uitkering hebben, niet op het zoeken naar werk of het doen van een tegenprestatie zoals vrijwilligerswerk. Dijkhoff deed het tijdens zijn speech voorkomen alsof mensen voor het aanvragen van een bijstandsuitkering alleen even bij een loket een formulier hoeven in te vullen en dan een maand later, pats-boem, geld op hun rekening krijgen.

De vvd lonkt al langer naar een lagere bijstandsuitkering, maar het idee dat Dijkhoff vorige week opperde, gaat verder dan ooit. Hij stelde voor de uitkering voor iedereen te verlagen en dat je er dan telkens een ‘stapje’ bij kunt verdienen: als je solliciteert, als je de taal spreekt, als je een cursus volgt en als je een tegenprestatie levert.

In de politieke wereld is een idee te vergelijken met een mammoettanker

Ik stel voor dat Dijkhoff eerst zijn huiswerk gaat doen. In zijn eigen gemeente, Breda, moet iedereen die een bijstandsuitkering aanvraagt binnen 48 uur een afspraak maken. Die persoonlijke afspraak wordt voorafgegaan door een voorlichtingsbijeenkomst. In de gemeente Den Haag – ter controle om te kijken of Breda mogelijk een uitzondering is – krijgt eveneens iedereen een persoonlijk intakegesprek, is er daarna een vervolgroute en wordt er bij schulden een gesprek gepland met iemand van de financiële dienstverlening. Niks pats-boem geld op de rekening dus na een onpersoonlijk traject.

Ook geldt voor iedere bijstandsgerechtigde in Den Haag, en elders, het volgende: ‘U moet er alles aan (blijven) doen om zo snel mogelijk (weer) aan het werk te gaan, scholing te volgen of uzelf in te zetten voor de maatschappij. Dit geldt direct vanaf de melding.’ Doe je dat niet, dan word je gekort op je uitkering.

Bij het huiswerk voor Dijkhoff hoort ook het leren van de laatste cbs-cijfers. Vorig jaar is het aantal bijstandsgerechtigden gedaald. Voor het eerst sinds 2008, dat wel, maar gezien de jarenlange economische crisis is dat niet verwonderlijk. Het is wel de leeftijdscategorie tussen de 27 en 45 jaar waar de daling zich voordoet. Ben je ouder dan 45 jaar, dan vind je niet makkelijk weer een baan. Je kunt solliciteren tot je een ons weegt, maar de meeste werkgevers willen je niet meer in dienst nemen.

Dijkhoff wil echter niet hen, maar de bijstandsgerechtigde daarvoor straffen. Al zal hij als weerwoord geven dat je er stapjes bij kunt verdienen. Het basisvertrouwen dat de meeste mensen werk willen, bezig willen zijn, niet de vernederende gang naar de bijstand willen maken, dat heeft Dijkhoff niet. Hij maakt de bijstand liever nog vernederender: eerst straf en pas bij goed gedrag meer geld.

Door in zijn speech de nadruk te leggen op het leren van de taal – stapje erbij – wekt Dijkhoff ook de indruk het op bijstandsgerechtigden met een niet-westerse migratieachtergrond gemunt te hebben. Die groep groeit in aantal, maar ook hier minder snel dan voorheen. Het zijn vooral asielzoekers die hier een verblijfsvergunning krijgen die het aantal doen toenemen, onder hen zijn Syrische vluchtelingen de grootste groep.

Het zou mij niet verbazen als de vvd-fractievoorzitter zijn uitgewerkte plan uiteindelijk gaat lanceren onder de noemer basisinkomen. En met een onderkoelde kwinkslag het woord kaapt van ‘links’, al willen de huidige voorstanders van een basisinkomen dat dit gaat gelden voor iedereen, ook de werkenden, en zal Dijkhoff daar geen voorstander van zijn. Maar basisinkomen bekt lekkerder, de stapjes erbij ogen dan logischer, en een ander woord doet de bijstand, het systeem erachter en voor wie het was bedoeld sneller vergeten.

Wie denkt dat het niet zo ver gaat komen: toen Dijkhoff was uitgepraat, kreeg hij een staande ovatie.