Hurkniveau

De behoefte aan eenvoud maakt dat complexiteit het veld moet ruimen. Het is blijkbaar te veel gevraagd om iets op te zoeken.

Vraag drie mensen wie de vader van de computer is en je krijgt drie antwoorden, maar waarschijnlijk niet het juiste. Het is niet Charles Babbage, die het niet lukte om er een te bouwen, ook niet Alan Turing, die wel de vader is van de computertheorie, en al helemaal niet IBM. De werkelijke vader is een door bijna iedereen vergeten Duitser, Konrad Zuse, die eind jaren dertig slaagde waar Babbage vastliep, vooral omdat Zuse besloot dat het decimale stelsel veel te ingewikkeld was. Hij ging voor binair. Zuse bouwde zijn elektromechanische computer in de keuken van zijn ouders, zonder overheidssteun.

Eenvoudig is vaak beter dan ingewikkeld, maar je moet er maar opkomen. Eenvoudig is vaak ook moeilijker, maar dat kun je de mensen niet aan het verstand brengen. Als mensen iets zien dat er gecompliceerd uitziet, roept alles in hen ‘Knap!’ en ‘Slim!’ Moeilijk is een kwaliteit voor wie niet weet waarover hij spreekt. Daarom is de mens ook gevoelig voor complottheorieën. Veel in de wereld is ingewikkeld en het eenvoudige is verdacht omdat het niet ingewikkeld is.

Ooit had ik een gesprek met iemand die zeker wist dat Philips een eeuwigdurende gloeilamp in de kluis had liggen, maar die niet op de markt bracht omdat niemand dan nog lampen kocht.

‘Maar een gloeilamp die het eeuwige leven heeft, is een natuurkundige onmogelijkheid’, zei ik. ‘Alles is onderhevig aan verval. Daarom bestaat de perpetuum mobile ook niet.’

Dat laatste had ik niet moeten zeggen. Mijn gesprekspartner wist wel zeker dat de perpetuum mobile bestond. De grote oliemaatschappijen echter…

Ik begreep dat ik nu niet over entropie moest beginnen.

Ik weet: beter scholen is geen garantie voor helder denken

Ik dacht hieraan toen ik viroloog Jaap Goudsmit in Zomergasten hoorde verzuchten dat je mensen niet meer kunt vertellen dat ze zich moeten vaccineren en dat meer uitleg nauwelijks helpt. Misschien moest de boodschap op een andere manier worden overgebracht. Dat hoor je de laatste tijd vaker. Laat YouTubers en ‘influencers’ jongeren ervan overtuigen dat ze zich aan het coronaregime moeten houden. Vraag bekende Nederlanders om het goede voorbeeld te geven.

Ik heb daar moeite mee. Als je dat doet leg je je erbij neer dat mensen niet te helpen dom zijn en niets snappen. Maar dat is niet het ergste. Het is de beste manier om de mens dom te houden. De chef van de krant waarvoor ik lang geleden wel eens schreef vond mijn stukjes steevast te moeilijk en brulde dan: ‘Onze lezer is een middelbare vrouw met mavo uit Appelscha!’ Waarop ik antwoordde dat die lezer dat ook altijd zou blijven als wij woorden van meer dan twee lettergrepen vermeden. Dat hielp niet erg. Ik werd keer op keer ontslagen wegens grote bek en arrogantie, zodat ik uiteindelijk maar besloot dat de journalistiek en ik niet voor elkaar waren gemaakt en zelf ontslag nam.

Het is blijkbaar te veel gevraagd om iets op te zoeken, in een woordenboek of een encyclopedie. En zo wordt alle informatie, het nutteloze (‘Schaap met twee hoofden’) en het essentiële, op hurkniveau gebracht, waardoor je zomaar kunt denken dat alles zonder moeite is te begrijpen en voor je Willem Engel kunt zeggen heeft iedereen een mening over waar hij niets van afweet en geen moeite voor heeft gedaan. Als er al een complot is, dan een van het onbewuste soort: de samenzwering van het hapklare, de marketing van een idee ten koste van het begrip. En dat kan zich ook tegen je keren.

Je zou mensen ook beter kunnen scholen. Ik weet: het is geen garantie voor helder denken, per slot van rekening hebben Thierry ‘Lavendelsnuiver’ Baudet en Willem ‘Viruswaanzin’ Engel ook een behoorlijke opleiding genoten, maar het is beter dan Linda de Mol en André Hazes de zegeningen van ‘social distancing’ te laten uitleggen.

De Amerikaanse natuurkundige Richard Feynman was goed in het moeilijke eenvoudig laten lijken. Hij zat in de commissie die het ongeluk met de Challenger-spaceshuttle onderzocht en demonstreerde voor een commissie van het congres hoe iets heel kleins tot een grote ramp had geleid. Hij toonde twee flexibele rubberen o-ringetjes en liet die in een glas ijswater vallen. Toen hij ze er weer uithaalde, kon hij ze tussen zijn vingers verpulveren. Quod erat demonstrandum. In Los Alamos, waar de eerste atoombom werd gebouwd, bedacht Feynman een systeem om complexe berekeningen op te breken in deelproblemen. Hij verzamelde de vrouwen van de wetenschappers, zette ze in rijen achter elkaar in een schoollokaal en gaf elke eerste in de rij een deel van de berekening. Zij gaf haar oplossing door naar achteren, waarna nummer twee met het resultaat de volgende stap uitvoerde. Uiteindelijk kwamen achteraan alle uitkomsten bij elkaar en die konden dan weer worden samengevoegd voor de slotberekening. Feyman had parallel computing uitgevonden voor de eerste computer bestond.

Na de oorlog vroeg Caltech hem eerstejaars te onderwijzen in de grondslagen van de moderne natuurkunde. Bij het tweede college stonden de gangen vol met studenten en moesten er televisies worden opgehangen om belangstellenden buiten de zaal te kunnen laten meegenieten. Die lezingen zijn later uitgegeven, maar ze zijn ook online te lezen op feynmanlectures.caltech.edu.

Ik kan ze iedereen aanraden die denkt dat hij iets weet.