De democratisering van de seks in Iran

Huwelijk met tijdslimiet

De Islamitische Republiek Iran zit vol anomalieën. De meest opvallende is de «sigheh», een gewoon huwelijk, maar met een tijdslimiet, bedoeld om overspel en buitenechtelijke seks te vermijden. Goed beschouwd is seksualiteit het meest democratische kenmerk van Iran.

De eerste dag dat ik in de Islamitische Republiek Iran was, kon ik alleen maar denken aan mijn hijab, de islamitische bedekking die ik wettelijk verplicht was te dragen wanneer ik op een openbare plaats was. Mijn hoofddoek jeukte onder mijn kin; mijn mantel knelde onder mijn armen. Ik maakte me zorgen over de centimeter haar die te zien was; ik bracht voortdurend mijn arm omhoog om het te verhelpen, weg te stoppen, te controleren. Ik voelde me onderdrukt. Ik zag hoe mannen wandelden en werkten, in broeken en overhemden zoals ze wilden. Als ik naar de vrouwen keek, vielen me de verschillende varianten in hijab op: gebroekte benen en jasjes tot op het bovenbeen, gebloemde hoofddoeken, blauwe hoofdbedekkingen met een gat voor het gezicht dat neerhing tot aan het borstbeen, mantels tot op de knie en zwarte chadors — tenten van zuiver rayon die vanaf het voorhoofd omlaag vielen in een massa plooien tot aan de enkel. Ze leken moeilijk te dragen. De vrouwen die ze droegen klemden voortdurend een vouw onder een arm, pakten een naad met hun vingers en trokken hem strak rond de wenkbrauwen.

Na een paar dagen wende ik aan de hoofddoek. Ik stopte met friemelen en voelde me normaal. Zoals Iraanse vrouwen me vaak herinnerden: «Hijab! Dat stelt niks voor. In Iran zijn er veel belangrijker gevechten te voeren.»

In Iran zijn twee vrouwen het equivalent van één man als getuigen voor een rechtbank. Een vrouw moet toestemming hebben van haar man als ze het land wil verlaten. Mannen kunnen tot vier vrouwen hebben, maar een vrouw moet toestemming van haar vader krijgen om te trouwen. Mannen wordt relatief gemakkelijk toegestaan te scheiden; een vrouw moet verlating, verslaving of impotentie bewijzen. Na een scheiding krijgen vrouwen de voogdij over jongens niet langer dan tot ze twee jaar oud zijn en over meisjes tot hun zevende jaar.

Maar Iran is ook een land waar 62 procent van de studenten vrouwen zijn, waar vrouwen werken op ministeries, scholen en ziekenhuizen, waar ze een eigen zaak kunnen leiden, kunnen autorijden en mogen stemmen. Er zijn verscheidene vrouwelijke parlementsleden en er is een vrouwelijke minister van Milieu. Iran is een land waar, beroepsmatig, voor vrouwen vrijwel alles mogelijk is.

Ik was nieuw en in de war, een westerse vrouw die probeerde de wet te onderscheiden van religie en van cultuur. Ik maakte ten slotte een Venn-diagram van drie cirkels die elkaar snijden: een voor de Islamitische Republiek en de wetten van de moellahs, een voor de koran en zijn voorschriften van de profeet Mohammed, en een voor de cultuur van het Iraanse volk — gewoonten en tradities die millennia terug gaan, lang voordat de islam naar Perzië kwam.

Iran zit vol anomalieën. In de bazaar van Teheran zag ik vrouwen gehuld in flapperende zwarte chadors die witte bruidsjurken met korte mouwen en blote schouders kochten. Eminem is, heel voorspelbaar, verboden en, even voorspelbaar, populair. Maar Dariush, een verbannen Iraanse zanger die in Los Angeles woont en traditionele Iraanse songs zingt begeleid door drumcomputers, is populairder. De veertiende-eeuwse dichter Hafiz, die vrouwen en wijn bezingt, is zozeer deel van de nationale ziel dat hij zelfs wordt geciteerd door geestelijken. Op een feest bood mijn gastheer me een glas gesmokkelde Australische Shiraz (de legendarische Perzische druif) aan en vertelde me dat hij de politie had omgekocht om de vrouwelijke gasten niet lastig te vallen als hun hijab te schaars was of ze in het gezelschap verkeerden van mannen die geen directe familie waren. Toch kiest meer dan de helft van de Iraanse vrouwen ervoor de chador te dragen, ook al is een mantel tot op de grond al aanvaardbaar voor de autoriteiten.

Te midden van dit alles, in het hart van mijn westerse vragen over seks en vrijheid, religie en vrouwelijke onafhankelijkheid, vond ik de vreemdste afwijking van allemaal: de sigheh.

De sigheh is een tijdelijk huwelijk die karakteristiek is voor de Shi’a-tak van de islam. In principe is het net als een gewoon huwelijk, een overeenkomst waarin vrouwen recht hebben op een mehriyeh — een geldbedrag — en waarin de kinderen die worden geboren uit de verbintenis als wettig worden beschouwd. Het enige verschil is dat de sigheh een tijdslimiet heeft die zo lang kan duren als vele jaren of zo kort als een paar uur.

Dit klinkt als een uitstekende manier om de onwettigheid te vermijden van overspel en buitenechtelijke seks, die bestraft kunnen worden met steniging (hoewel dat bijna nooit gebeurt), zweepslagen en boetes. In werkelijkheid is de praktijk van sigheh de ultieme afwijking in Iran — seksuele vrijheid gesanctioneerd door het religieuze establishment maar taboe in de maatschappij.

«In de Iraanse maatschappij gaan vrouwen niet graag een sigheh aan», verduidelijkte Shirin Ebadi, een specialiste in gezinsrecht. Een getrouwde man mag zoveel vrouwen als sigheh nemen als hij wil. Getrouwde vrouwen mogen echter niet een sigheh aangaan. Een gescheiden vrouw mag vrijelijk een sigheh arrangeren; een ongetrouwde vrouw moet toestemming hebben van haar vader.

Ebadi heeft verscheidene certificaten van buitenlandse mensenrechtenorganisaties in haar kantoor, alsmede een groene, gebloemde handdoek ingelijst aan haar muur — een souvenir van haar 25 dagen in de gevangenis nadat ze een groep studenten verdedigde die waren aangevallen door burgerwachten bij de studentenprotesten in 1999. Ze is net zo open als alle andere vrouwen die ik sprak in Iran. «Ons probleem is niet de religie, het is de cultuur van macho-overheersing», zei ze tegen me.

Ik raakte in Iran telkens weer onder de indruk van vrouwen die hun nek hadden uitgestoken en daar de consequenties van hadden ondervonden. Op een middag ontmoette ik Manijeh Hekmat, een regisseur die kort daarvoor een film had gemaakt met de titel Women’s Prison, waarin de gevangenis bewaarder werd neergezet als een dictator, gedetineerden werden getoond zonder hijab en er een lesbische subplot was. Zoals te verwachten was, werd de film verboden. Hekmat was moe van de vergeefse pogingen om door de censuur te komen. «De toestand in de gevangenis is een spiegel van de maatschappij», zei ze en plantte haar rode Doc Martens plomp op de grond en trok haar lange hijab-kleed over haar knieën.

Ebadi en Hekmat staan aan de frontlinie van het feministische debat. De meer conservatieve vrouwen die ik ontmoette bij het vrijdagse gebed waren minder begaan met hervorming. Zij waren de traditionele vrouwen van zuid-Teheran, echtgenotes en moeders van de arbeiders en kleine zelfstandigen. Toen ze hoorden dat ik journalist was, kwamen ze allemaal naar me toe. Eén vrouw wilde dat ik wist dat haar dochter arts was, maar ook de koran uit haar hoofd kende. Een vrouw van middelbare leeftijd vertelde dat ze studeerde aan een theocratische school, een andere dat ze analfabeet was geweest vóór de revolutie, «maar nu heb ik een middelbareschooldiploma». «Twee keer per week gaan we zwemmen», verkondigde een jongere vrouw.

Dat was de grootste verrassing. In plaats van vrouwen te onderdrukken, bevrijdde de revolutie ze van de opsluiting in hun huis. Traditionele gezinnen gingen hun dochters naar school en de universiteit sturen — omdat ze in hijab waren, en omdat er in de Islamitische Republiek geen discotheken waren, en geen alcohol.

In sommige opzichten hebben Iraanse vrouwen de laatste twintig jaar hetzelfde doorgemaakt als westerse vrouwen in vijftig jaar. Onderwijs heeft vrouwen de arbeidsmarkt binnengebracht en ze financiële onafhankelijkheid gegeven. Het verschil in Iran is het gebrek aan een bijbehorende seksuele revolutie. Vrouwen worden nog steeds niet geacht seks te hebben buiten het huwelijk. Maagdelijkheid wordt zeer hoog gewaardeerd bij een bruid. Gescheiden vrouwen of weduwen die een sigheh aangaan, worden beschouwd als iets tussen prostituee en minnares in. Voor ongetrouwde meisjes is sigheh volkomen onaanvaardbaar.

«Mannen zijn geobsedeerd door het bloed. Onze jongens verwachten bloed te zien als ze voor het eerst met hun vrouw slapen», vertelde Massey Shiravi, schonk nog wat thee in en bood nog een chocolaatje aan. Zij is gynaecologe, sympathiek en praktisch. Ze ziet vrouwen voor het huwelijk en de dag erna, met ouders en echtgenoten. Altijd is er de kwestie van het bloed. Vaak smeken meisjes Shiravi om hun maagdenvlies te herstellen en, hoe onwettig ook, dat doet ze. Als er in de huwelijksnacht geen bloed is geweest, zal de echtgenoot woedend zijn, en het meisje worden vernederd. Shiravi geeft het meisje dan een privé-consult, neemt een servetje, laat een druppel bloed in het midden vallen en toont het aan de echtgenoot. «Mannen zijn ontzettend stom. Ik verzin allerlei verhalen over een wond of een bloedblaar om uit te leggen waarom hij het bloed niet wist te produceren en ik wel. En ze geloven het.»

Ik vroeg haar of in de veertig jaar dat zij arts was dingen waren veranderd. Ze zei van niet. Ze vertelde over meisjes van veertien die werden geslagen door hun vader omdat een patholoog van de overheid — de arts die maagdelijkheid vaststelt — een beschadigd maagdenvlies had aangetroffen; over de familieleden van de echtgenoot die midden in de huwelijksnacht naar haar huis komen en schreeuwen: «Geen bloed!»; over incestzaken die uit de rechtszaal werden gehouden…

«Het probleem met Iran is dat wanneer je het oppervlak wegschraapt, je een heleboel nare verhalen vindt», zei Pari tegen me. Pari, freelance journaliste, was opgeleid in Engeland en keerde onlangs terug naar Teheran. Zij was mijn brug tussen twee werelden. In een theehuis in Tajrish praatten wij over alles. «Wat doen mensen?» vroeg ik. «Wat doen meisjes en jongens?» «Ze spelen», zei Pari, die zich niet ongemakkelijk voelde bij al die westerse nieuwsgierigheid. «Ze spelen ermee, maar penetreren niet.»

Sigheh is een Shi’a-oplossing voor een fysieke realiteit. Het is een poging seksuele relaties, en de behoefte eraan, een plaats te geven binnen de sharia. Er zijn bijvoorbeeld veel vrouwen die rond de religieuze tempels van Qom en Mashhad dartelen en sigheh voor een paar uur aanbieden aan reizende geestelijken en pelgrims. Tijdens de oorlog met Irak stimuleerde de regering sigheh voor oorlogsweduwen omdat zij daardoor relaties konden aangaan en een beetje geld kregen om hun taak te vergemakkelijken. Meer recent hebben elementen binnen de regering zelfs willen suggereren dat sigheh meisjes en jongens de kans kon bieden elkaar te leren kennen voor het huwelijk. «Het is een poging om te controleren wat allang plaatsvindt», verklaarde Parvin Ardalan, een journalist gespecialiseerd in vrouwenzaken. «Vroeger arresteerden ze een meisje en een jongen altijd als ze die samen aantroffen. Die konden dan zeggen dat ze Sigheh Mahram waren, wat betekende dat ze wettelijk verloofd waren. Vervolgens moesten ze voor de rechter verschijnen. Het maagdenvlies van het meisje werd gecontroleerd en als ze geen maagd bleek, kon ze zweepslagen krijgen. Tegenwoordig heb je die dingen niet meer zo vaak; er openen voortdurend nieuwe cafés waar jongens en meisjes samen naartoe gaan.»

De koran is als een handboek; de voorschriften hoe mensen een goed islamitisch leven moeten leiden, zijn duidelijk. Anders dan de bijbel, die vol staat met verhalen en allegorieën die geïnterpreteerd moeten worden. In de heilige stad Qom, de intellectuele wieg van de revolutie, legde de Grote Ayatollah Sanei uit: «De islam is een religie die de mens advies geeft en er zijn wetten die op die principes gebaseerd zouden moeten zijn… De principes betreffen rechtvaardigheid, gelijkheid en vrijheid, en evenwichtigheid.» Seks is een deel van het leven en de Profeet is duidelijk vóór seks. «De islam is een zeer seksuele godsdienst», verklaarde Parvin, terwijl we op een avond in een kebabtent zaten, «die seksuele relaties voor mannen in veel gevallen toestaat, maar het probleem zijn de vrouwen. Vrouwen worden geacht hun seksualiteit te beheersen en te beschermen.»

De zwijgende goedkeuring van sigheh voor seks — voor vrouwen die seks hebben — staat in het hart van de ambivalentie. Zahra Mos tafavi is hoofd van de Women’s Society of the Islamic Republic of Iran, een organisatie die fungeert als een soort denktank en de overheid adviseert over vrouwenkwesties.

De conservatief-islamitische geloofsbrieven van Mostafavi zijn onberispelijk; ze is de dochter van wijlen ayatollah Khomeini. «Het is voor beide seksen natuurlijk om seksuele behoeften te hebben», geeft ze toe. Voor Mostafavi, en voor andere conservatieven, is sigheh gerechtvaardigd op twee gronden: dat mannen die behoeften bezitten en daarvoor een wettige uitlaatklep nodig hebben, en dat vrouwen wettelijk worden beschermd in een sigheh omdat ze de rechten van een echte echtgenote verkrijgen — ook al is het tijdelijk. «Sigheh is werkelijk gunstig voor vrouwen omdat de man de relatie niet licht opneemt», zegt ze.

Maar voor velen in het klerikale establishment blijft de overeenkomst onsmakelijk. Grand Ayatollah Sanei staat bekend om zijn liberale kijk op vrouwen; hij praat openlijk over de behoefte aan hervorming in kwesties als oneerlijk verdeelde erfenissen, vrouwen als wettige getuigen, en vrouwen in het nationale jurisprudentiecomité. «Ik meen dat sigheh een reserveband is», zei hij tegen me, «en echt alleen gebruikt zou moeten worden in noodgevallen. Problemen kunnen niet worden opgelost door sigheh; in feite kunnen levens erdoor verwoest worden.»

Ik hoorde veel verschillende verhalen over sigheh-situaties. Het waren zelden blije verhalen over seksuele vrijheid; overwegend waren het onverkwikkelijke buitenechtelijke complicaties. Pari vertelde me over haar buurvrouw. Een zeer traditionele vrouw, die nauwelijks haar appartement verliet en zelfs voor de boodschappen afhankelijk was van haar man. De vrouw kon geen kinderen krijgen, maar haar man bleef desondanks bij haar, misschien omdat het appartement op haar naam stond. Op een dag vond ze een kleine reparatie in een onderbroek van haar man; en ze wist dat zijzelf die niet had hersteld. Hij bleek enige tijd een sigheh met een andere vrouw te hebben gehad en uit die relatie een dochter te hebben gekregen. Pari’s buurvrouw was ontdaan, maar toch gooide ze hem niet uit haar huis — zelfs niet toen de dochter zeven werd en bij hen kwam wonen. «In feite voedt ze een kind op dat niet van haar is; het is een ramp voor haar», zei Pari. «En de natuurlijke moeder van het meisje?» vroeg ik. «Klaarblijkelijk heeft ze verscheidene andere kinderen, bij andere mannen met wie ze sigheh heeft gehad — ze was blij dat iemand anders dit kind zou grootbrengen.»

De emotionele prijs van sigheh, vaak niet meer dan gesanctioneerde ontrouw, is verborgen. Ik vond het vrijwel onmogelijk om vrouwen te vinden die een sigheh hadden gehad en erover wilden praten. Ik ging naar een mannelijke notaris. «Er zijn niet zo veel sighehs hier geregistreerd», zei hij. «Ze houden het liever stil en doen het via een moellah. Ik registreer er slechts zes of acht per maand.» Er zijn veel omstandigheden waarin een stel een sigheh kan krijgen: jonge, liberale mensen die elkaar leuk vinden, een gescheiden vrouw die probeert haar financiën aan te vullen, of zelfs mensen die op hetzelfde kantoor werken. Maar in de praktijk worden de meeste sighehs gesloten tussen oudere mannen en gescheiden vrouwen. «Meestal heeft de vrouw een of ander familieprobleem», zei de notaris. Wettelijk moeten mannen toestemming hebben van hun eerste vrouw om een sigheh te krijgen, maar meestal sluiten we de sigheh zonder die goedkeuring omdat de Shari’a-wet dat niet verplicht stelt.»

Ik bladerde door fotokopieën van sigheh-registraties. Er was duidelijk een norm te herkennen: bijna driekwart van de stellen had een contract voor een jaar laten opstellen en de prijs, de mehriyeh bestemd voor de vrouw, was veertien goudstukken. Een goudstuk is ongeveer tachtig dollar waard. «Dat is goed geld», merkte ik op.

Uiteindelijk, op mijn laatste dag in Teheran, ontmoette ik een vrouw die een sigheh had gehad en erover wilde praten. Feri was niet wat ik verwachtte. Ze wikkelde zichzelf uit een zwarte hoofddoek en een zwarte mantel. Ze had opgestoken blond haar, hoog gebogen, geëpileerde wenkbrauwen en benen waar geen einde aan kwam. Ze was 26. «Ik beschouw het als mijn plicht als vrouw om deze dingen uit te leggen», zei ze. Feri was gescheiden en had een klein jongetje. Ze was geen typische Iraanse vrouw, maar ze stond aan de voorhoede van iets, jong en boos als ze was. «Een meisje heeft in dit land geen rechten», zei ze. «Ze staat ofwel onder bescherming van haar vader ofwel van haar man. Ze gaat gewoon van de ene man naar de andere.»

Na haar scheiding kreeg Feri een vriend die door haar vader werd afgekeurd. Hun sigheh was een regeling geweest puur voor wettelijke doeleinden («het veranderde niets tussen ons», zei ze), maar het diende ook als een klap in het gezicht van Feri’s vader. Hij was woedend. «Hij wilde mij met geen enkele man zien», vertelde ze en beschreef hem als een «brute dictator» en zei dat ze vond dat hij een typische vader was. «Maar hij heeft honderd keer sigheh gehad. Mijn moeder weet dat heel goed. Maar nee, zijn dochter mag het niet.»

Zulke dubbele normen vind je heel veel. Je vindt ze in de tempels waar moellahs familiewaarden prediken maar kortetermijn-sighehs tekenen voor reizende collega’s. Een jonge hoogleraar met wie ik praatte, zei dat hij de theorie over jongens en meisjes en vrije relaties begreep, maar hij gaf toe dat wanneer hij het toepaste op zijn eigen mogelijke toekomstige vrouw, het idee hem in het geheel niet aanstond.

Aan de andere kant is de koran in dit opzicht zonder hypocrisie. Mohammed predikte vriendelijkheid en respect tegenover vrouwen. Sommige gewoonten zoals polygamie mogen voor westerlingen vreemd lijken, maar in de context van het zevende-eeuwse door oorlog verscheurde Arabië, werd het daardoor mogelijk dat oorlogsweduwen in een familie werden opgenomen. En het moge voor een westerling oneerlijk lijken dat een zus slechts de helft erft van wat haar broer krijgt, maar nog steeds biedt het een vrouw financiële onafhankelijkheid en het is veel eerlijker dan eerstgeboorterecht. Een beroemde kwestie is dat de hijab niet verplicht is in de koran; noch het verbod op alcohol. Veel van de regels die wij zien als discriminerend waren voor hun tijd vooruitstrevend. En als sommige van de wetten enigszins onevenwichtig lijken voor een moderne samenleving waarin vrouwen werken en verdienen, staat de Shi’a-religie wijzigingen toe.

De moeilijkheid is dat de Iranezen leven naar de wetten van de Islamitische Republiek en de voorschriften van de overheersende sociale cultuur. In Iran worden de verboden op satellietschotels, feesten, alcohol, boeken, onafhankelijke journalistiek, buitenlandse films, Amerikaanse popmuziek — op ideeën en cultuur in tegenspraak met de revolutie — behoorlijk openlijk afgewezen door een groot deel van de stedelijke middenklasse. Maar de beperkingen op de relaties tussen mannen en vrouwen worden veel minder genegeerd en niemand neemt ze ooit licht op. Het blijkt gemakkelijker om de wet te negeren dan tegen de seksuele conventies in te gaan. De ultieme ironie voor de westerling is dat seksuele attitudes het gevolg zijn van een bepaalde collectieve wil; kortom, ze zijn het meest democratische kenmerk van het land.

Vertaling: Rob van Erkelens