Ieder Duitsland creëert zijn eigen Luther

Wittenberg - Niets wijst er bij de poort van de Schlosskirche op dat hier wereldgeschiedenis is geschreven. Een groepje scholieren vult vragen voor een speurtocht in, een paar Aziaten werpen een nieuwsgierige blik. Toch is het deze deur waarop Martin Luther met een paar fikse hamerslagen zijn 95 antiroomse thesen zou hebben gespijkerd, het startschot van de Reformatie.

In 2017 zal het Oost-Duitse Wittenberg de vijfhonderdste verjaardag daarvan groots vieren. Het stadje waar Luther het merendeel van zijn leven woonde en werkte, wil zichzelf op de kaart zetten. Internationaal, jawel. Tot die tijd is er nog werk aan de winkel. Wat Rome is voor de katholieken of Mekka voor de moslims, is Wittenberg in geen geval voor protestanten. Het mooie, historische centrum heeft getuige de frisse pastelkleuren een grondige opknapbeurt gekregen. Maar nog altijd staan er veel panden leeg. Toeristen zijn er op deze zonovergoten zaterdag nauwelijks. Zo stil is het niet altijd geweest. In 1917, bij de viering van vierhonderd jaar Reformatie, was Wittenberg het toneel van een groots opgezette manifestatie van militarisme. Duitsland was in oorlog, en Luther werd opgevoerd als nationale held. Of, in de woorden van een lofgedicht van eind negentiende eeuw: ‘Duits zijn naam, Duits zijn bloed/ Duits zijn koppigheid en mannenmoed.’

Het nationaal-socialisme borduurde daar in eerste instantie op voort. Bovendien had de reformator ook als het om de joden ging het goede voorbeeld gegeven. Hun synagogen en scholen moesten van hem 'met vuur’ worden aangestoken. Zijn 350ste geboortedag werd in 1933 dan ook enthousiast gevierd. In het historische Luther-huis worden foto’s getoond van geestelijken die de Hitlergroet brengen. Aan het statige, witte stadhuis van Wittenberg hingen hakenkruisvlaggen. Maar de Führer had weinig op met Luther en zijn kerk, en gaandeweg werd hij naar de achtergrond verdrongen.

Dat veranderde weer in de DDR. Werd Luther aanvankelijk nog 'verraad’ verweten - hij koos tijdens de boerenoorlogen partij voor het wereldlijke gezag, tegen het rebellerende volk - later heette hij een 'burgerlijke revolutionair’ te zijn. Objectief gezien had hij toch maar mooi een progressieve rol gespeeld in de geschiedenis. Zo creëert ieder Duitsland zijn eigen Luther. En in 2017? Ook die viering in de nieuwe, herenigde republiek zal de geschiedenis geweld aan moeten doen. Waarschijnlijk heeft Luther zijn thesen namelijk nooit aan de kerkdeur geslagen. Het ligt meer voor de hand dat hij ze opstuurde. Zeker is dat echter niet. Gelukkig voor Wittenberg: zonder mythes wordt de 'Luther-stad’ nooit de toeristenmagneet die ze wil zijn.