Tentoonstelling

IJdelheid, ijdelheid

Tentoonstelling Kunst rond 1900

‘Spil nooit uw tijd aan ijdelheid’ – dat is het advies dat kunstenaar Theo Molkenboer sinds 1898 iedereen meegeeft die kijkt in een door hem gemaakte spiegel, in een vruchtenhouten lijst met ingelegd gips. De combinatie van een spiegel met deze spreuk, en ook de lijstversiering met twee pauwen (symbool van ijdelheid) ligt voor de hand, maar ik moest er wel om lachen: in een museumcontext ben je tegenwoordig geneigd zo’n object eerder te beschouwen als ironisch statement, waarbij je een bordje ‘mixed media’ verwacht. Maar Molkenboer, die vooral bekend is geworden als portretschilder, geloofde dat een mooiere omgeving een heilzame en verheffende werking op mensen zou hebben en dat daardoor een betere samenleving zou ontstaan.

Met deze spiegel opent de tentoonstelling Kunst rond 1900, idealisme, schoonheid en geluk. De waarschuwing tegen ijdelheid van Molkenboer is door de inrichters van de verzorgde expositie helaas in de wind geslagen. In alle zalen praat dezelfde deskundige – Frans Leidelmeijer (‘bekend van het televisie-programma Tussen kunst en kitsch’, pocht de programmakrant) – vanaf een breedbeeldscherm ongevraagd tegen je aan over de vijf thema’s ‘terug naar de natuur’, ‘heimwee naar de Middeleeuwen’, ‘verre culturen’, ‘de harmonie van de kosmos’ en ‘de volkse idylle’. Niet dat het oninteressant is wat Leidelmeijer te vertellen heeft, maar zijn teksten (en dat blokfluitdeuntje) worden continu herhaald. Zie dan maar eens je aandacht te houden bij het portret dat Molkenboer van zijn twaalfjarige zusje Euphemia schilderde. In een middeleeuws aandoende, frontale pose staart ze wat ongelukkig naar een punt op de vloer voor haar, wachtend tot haar 23-jarige broer eindelijk klaar is. Het archaïsch aandoende gebrek aan diepte in het schilderij wordt bereikt doordat Euphemia pal voor een witte muur is neergezet. Omdat het schilderij zelf ook weer tegen een witte muur hangt, wordt het geheel een soort passpiegel waarin per ongeluk het beeld van een vorige gebruiker is blijven hangen. Misschien kijkt ze wel zo treurig omdat zij óók de hele tijd naar het middeleeuwse blokfluitdeuntje moet luisteren.

In de ruimte ‘de harmonie van de kosmos’ hangt een derde spiegel, gemaakt door Jan Toorop. Het glas heeft de contouren van een harp, de lijst is van tweekleurig metaal waarin decoratief ingegrifte lijnen uitmonden in twee figuren. Samen staren die naar de horizon tegen een achtergrond van zee met zeilschepen. Ook hier vogels, dit keer vier vliegende meeuwen. Dat de harp in het symbolisme staat voor gelukzaligheid komen we te weten van de eigenaar van zowel deze als de eerste spiegel, Frans Leidelmeijer zelf, die er ook hier luidkeels voor waakt dat er iemand ongeïnformeerd rondloopt. Er is geen ontkomen meer aan, waar je ook staat. De tv, spiegel van onze tijd, heeft de expositie geannexeerd. Maar blijkbaar voorziet deze talking head ook in een behoefte. Er staan namelijk steeds net zo veel mensen naar de flatscreens te kijken als naar de schilderijen.

De vermaning tegen de ijdelheid op de spiegel van Molkenboer werkt goed: hier zie ik niemand lang in kijken. Wellicht is dat ook ongepast, in een museum naar jezelf kijken als er zo veel andere mooie dingen te zien zijn.

Kunst rond 1900. Noordbrabants Museum Den Bosch, t/m 7 januari. www.noordbrabantsmuseum.nl