Ijdorp

Dat Amsterdam een werelddorp is, bewijst ze andermaal met het gekibbel over IJburg. De geplande woonlocatie in het IJmeer stuit op hevig verzet. In maart komt er een referendum over. De gemeente is inmiddels een propaganda-oorlog begonnen.
LANGS DE ramen hangen nog maskers van het carnavalsweekend. Vanavond echter is de zaal van buurthuis Open Vaart in Amsterdam-Noord het toneel van een serieuze kwestie. Achter een tafeltje zitten twee heren van de gemeente. ‘Dames en heren, wilt u wat naar voren komen? Het is een beetje overdreven om met zijn tienen de hele zaal te vullen.’ Op de eerste openbare informatiebijeenkomst van de gemeente Amsterdam over IJburg zijn op de kop af negen belangstellenden gekomen.

Het licht gaat uit, dia’s bedekken het scherm. ‘Een thuis voor 45.000 Amsterdammers’, luidt de knusse titel. Afbeeldingen van open water en in zonlicht badende bomen volgen. 'Waarom IJburg?’ vraagt de spreker aan de zaal. 'Iedereen kent wel iemand die een woning zoekt en iedereen die een woning in Amsterdam heeft gevonden, weet hoe moeilijk dat is.’ Ronde cijfers tonen het aantal woningzoekenden: 46.000 - net iets meer als er in de nieuwe woonwijk passen. 'Het mag u duidelijk zijn: wij proberen zo veel mogelijk voorstanders van IJburg op 19 maart naar de stembus te krijgen. We hopen dat u komt.’
Een gedrongen bezoekster in een zwarte trui verkneukelt zich. Ze is van het Milieucentrum, de club die haar naam onlosmakelijk heeft verbonden met het referendum over IJburg. 'Op onze bijeenkomst vorige week waren er veel meer. We konden de stoelen niet aanslepen.’ Het Milieucentrum is bij alles wat de gemeente over IJburg organiseert present, 'omdat je moet weten wat je tegenstander doet’.
De gemeente Amsterdam en de Vereniging Natuurmonumenten staan met bebloede koppen tegenover elkaar. Op het eerste gezicht gaat het over de aanleg van een archipel van eilanden in de monding van het IJ. In de plannen moeten er achttienduizend woningen komen, in verschillende prijscategorieën. Een eenvoudig gegeven, maar niet in de Amsterdamse politieke cultuur, waar feiten zo snel hun omlijning verliezen en de partijen hun argumenten gretig omkleden met ideologisch elan.
Het gaat namelijk ook over het referendum, een voor de gemeente inmiddels traumatisch genre in de democratische besluitvorming. Na het geweeklaag van bestuurders over de kloof met de burgers begon het tandengeknars toen diezelfde burgers in het referendum over de stadsprovincie de gemeentelijke en overheidsplannen torpedeerden. Iets waar ambtelijke werkgroepen zich jaren over hebben gebogen, iets wat maanden aan vergadertijd heeft gekost en de nodige nota’s opleverde, kon na een enkel streepje van balorige burgers de stortkoker in. Burgemeester Patijn keek het met lede ogen aan.
IEDEREEN DIE voldoende handtekeningen vergaart, kan een referendum aanvragen. Vijfentwintigduizend was genoeg geweest, maar het Milieucentrum verzamelde er eind vorig jaar zestigduizend. Tegen de komst van IJburg. Bovendien begon de anders zo eerbiedwaardige club van natuurvrienden, Vereniging Natuurmonumenten, een felle landelijke campagne. Leden van Buitenpost tot Gulpen werd geadviseerd verontrust te zijn over de Amsterdamse plannen en de voorgenomen woningbouw vooral te beschouwen als grootstedelijk kolonialisme ten koste van het leefgebied van zeldzame vogels. Het vervelendst vond Patijn wel de propagandamachine van Natuurmonumenten, die groot en professioneel is, en waar de organisatie een megabudget voor heeft gereserveerd.
Op de lokale zender AT5 liet Patijn zich ontvallen dat het referendum een zwakke plek in de stedelijke democratie dreigt te worden. 'Iedere pooier’ kan op deze manier de bevolking mobiliseren. En nee-zeggers zijn er altijd wel te vinden. In het januarinummer van het blad N-H zegt hij het zo: 'Door Natuurmonumenten ingehuurde betaalde krachten hebben op de markt gelopen om handtekeningen op te halen. Straks doen exploitanten van prostitutiebedrijven dat, of de koppelbazen. Een referendum tegen het drugsbeleid? De penose is vast wel bereid om enige miljoenen guldens te investeren in ongewijzigd beleid.’
Na deze woorden kan IJburg onmogelijk alleen nog over IJburg gaan.
SEPTEMBER vorig jaar besloot de gemeenteraad, met slechts twee tegenstemmers, tot de aanleg van IJburg. Bij diezelfde gelegenheid werd de referendumverordening gewijzigd, waardoor niet meer de meerderheid van stemmen telde, maar het behalen van een quotum tegenstemmers, vastgesteld op 160.000. Als dit al geen kwaad bloed zette bij milieugroeperingen, dan was het wel het raadsbesluit enige tijd later dat op het stembiljet van het referendum de argumenten voor IJburg zouden worden afgedrukt. De milieubeweging spoedde zich naar de rechter en boekte haar 'eerste grote overwinning’. Er komt een neutraal biljet. Het heeft de gemeente nog eens aangespoord de argumenten onder de aandacht te brengen.
Deze week leken de partijen elkaar te zijn genaderd. De gemeente Amsterdam was bereid diep in de buidel te tasten teneinde Natuurmonumenten met een pakket van 'compenserende natuurmaatregelen’ tevreden te stellen. Dertig miljoen, een geste waardoor de verantwoordelijke wethouder Duco Stadig de ledenvergadering van de natuurorganisatie afgelopen weekeinde met een gerust hart tegemoet meende te kunnen zien. Ten onrechte. Met bijna unanieme stemmen beslisten de natuurvrienden door te gaan met hun verzet.
Beide kampen dichten elkaar enorme campagnebudgetten toe. Henk van Veldhuizen, leider van het gemeentelijke projectbureau IJburg: 'Alleen al de handtekeningenactie van vorig jaar waarmee het referendum werd binnengehaald, moet hun een slordige twee ton hebben gekost. Natuurmonumenten gaat tot aan het referendum nog enorm uitpakken als we kijken naar wat ze allemaal aan billboards, zendtijd bij AT5 en radiospots hebben gereserveerd. Dat gaat toch wel richting een half miljoen gulden.’
IN AMSTERDAM voert het Milieucentrum, aangesloten bij Natuurmonumenten, de campagne aan. Ooit opgericht aan een keukentafel is het in een kleine tien jaar uitgegroeid tot een volwaardige tegenstander van de gemeente. De editie van de Referendumkrant bijvoorbeeld bedraagt 10.000 exemplaren. Vera Dalm van het centrum: 'Wij hebben een budget van ongeveer 180.000 gulden, waarvan we een deel nog moeten ontvangen: 50.000 gulden die we sowieso uit hoofde van de referendumverordening krijgen, 15.000 van het Wereldnatuurfonds, 80.000 van Natuurmonumenten en dan nog wat van de vogelbescherming en wat kleinere clubjes.’ Dat de gemeente het naar eigen zeggen met twee ton rooit, wil er bij haar niet in. 'Moet je kijken naar al die advertenties voor IJburg in de dagbladen. En die full-color folders. Volgens onze experts past de gemeente een paar miljoen bij uit het budget van de gemeentelijke voorlichting.’
Van Veldhuizen van het projectbureau, die moeite doet zich zo rustig mogelijk op te stellen in de campagnestrijd, vindt de afwijzing van de gemeentelijke concessies door Natuurmonumenten 'debiel’. 'Ze hebben een prachtig pakket natuurmaatregelen binnengesleept.’ Maar de natuurvrienden willen nu eenmaal graag op de ramkoers. De Betuwelijn, de tweede Maasvlakte, de uitbreiding van Schiphol, het zijn volgens hem allemaal dringender zaken voor een milieuclub om zich mee bezig te houden. 'Maar misschien is er wel meer aan de hand. Natuurmonumenten is na Staatsbosbeheer de grootste landeigenaar in Nederland. Er ligt daar voor nog vele jaren projectontwikkeling en natuurbeheer. Amsterdam zelf is als natuurgebied niet zo interessant, maar als omgeving om een signaal af te geven natuurlijk zeer geschikt.’ Een soort 'relmanagement’, vermoedt hij.
Vera Dalm van het Milieucentrum ontkent met klem. IJburg is een belangrijk moment in het Nederlandse milieubeleid. Dalm: 'Als de aanleg doorgaat, betekent het dat er gebouwd gaat worden in de Ecologische Hoofdstructuur. Terwijl die structuur juist is bepaald om op die plekken natuur en milieu van woningbouw en wegenaanleg te vrijwaren. Dat is ook de reden dat onze ledenvergadering, waarin leden uit het hele land zitten, zich bij de Amsterdamse situatie betrokken voelt. Die mensen zijn bang dat hun gemeente dan Dwingeloërveld in gaat, dat Enkhuizen het water in gaat en Makkum de Makkummerwaard. Wij willen geen precedent.’ Maar precedentspoken zijn volgens Van Veldhuizen denkbeeldig. 'IJburg was er eerder dan de Hoofdstructuur. Toen die door de Tweede Kamer werd aangenomen, werd “Nieuw Oost”, zoals IJburg toen nog heette, als uitzondering erin opgenomen.’
Wie heeft gelijk? Welke nota is nog gezaghebbend? Minister De Boer van Milieubeheer, warm pleitbezorgster van de Ecologische Hoofdstructuur, wilde eigenlijk 40.000 woningen in het IJmeer, ruim tweemaal zoveel als gepland. Auke Bijlsma, wethouder voor de PvdA in Amsterdam, was een van de tegenstemmers vorig jaar. 'De gemeente beroept zich op het rapport Bouwscenario’s, waarin verschillende locaties tegen elkaar worden afgewogen en uiteindelijk wordt gekozen om huizen neer te zetten in Almere. Dat rapport is eigenlijk de enige afweging van locaties geweest, maar werd nauwelijks onderwerp van debat. Maar toen het besluit werd genomen, baseerde iedereen zich er ineens op.’
Er zijn meer rapporten geweest, zoals dat van het Riza uit Lelystad, dat voor gemeente en provincie de gevolgen voor de vogelstand in het IJmeer onderzocht. De gemeente trok het naar zich toe en concludeerde dat het wel meeviel allemaal. Tafeleend en kuifeend moeten een beetje inschikken en verder levert die uitgebreide kustlijn juist extra mogelijkheden. Maar ook Natuurmonumenten kon niet met zijn vingers van de gegevens afblijven. M. Platteeuw, die het onderzoek verrichtte: 'Beide partijen chargeren. Voor de ene vogelsoort is de schade groter dan voor de andere. Maar wat Natuurmonumenten in haar blad schreef over de teloorgang van het nonnetje, klopt ook van geen kanten. Daarvan waren er nog maar vijftienduizend in de hele wereld - dat is precies met een factor tien overdreven. Er wordt niet meer normaal met de feiten omgesprongen.’
HET REFERENDUM komt in zicht en beide partijen gaan op tournee langs de buurthuizen. 'Het IJmeer is er voor alle Amsterdammers’, is een geliefde leuze van het Milieucentrum, inspelend op het angstbeeld van een zeewaardige yuppenenclave. 'Onzin’, zegt Van Veldhuizen van het projectbureau. 'De gemeenteraad heeft vastgesteld dat er dertig procent sociale huursector komt, waarvan de helft een heel lage huur van zeshonderd gulden heeft.’ De gemeente op haar beurt wijst graag op de revolutie in energiezuinigheid die IJburg zal veroorzaken. W. Gilijamse, werkzaam bij het Energie Onderzoekscentrum Nederland, heeft de plannen voor de gemeente onderzocht. 'De prestatienorm is redelijk vooruitstrevend, maar loopt beslist in de pas met alle bouwlocaties na 2000. Dat hele energieverhaal is irrelevant en kan onmogelijk een argument voor IJburg zijn.’
Ondertussen zijn de irritaties opgelopen. Dalm: 'Onze publikaties, zoals de Referendumkrant, worden gewoon door journalisten geschreven. Maar onze journalisten krijgen geen persberichten meer van de gemeente. De gemeente doet bovendien aan verdeel en heers. Kijk naar dat Pro IJburgcomité, opgericht door een vriend van wethouder Duco Stadig. De gemeente heeft door dat je iemand anders je standpunt moet laten verkondigen.’
De oprichter in kwestie is R. van Hoeve, in het dagelijks leven directeur van twee zorginstellingen in Diemen. Hij is bekend met 'dit soort verdachtmakingen. Ik wordt daar knap narrig van. We moeten als gevoeglijke burgers met elkaar van mening kunnen verschillen. Het is natuurlijk onzin dat ik vanwege mijn politieke relaties geen comité mag oprichten.’ Het comité is 'spontaan’ ontstaan uit boze leden van Vereniging Natuurmonumenten, die het oneens waren met de harde opstelling over IJburg. Van Hoeve: 'Het is dan ook apekool dat wij worden gestuurd of betaald door de gemeente. Maar het Milieucentrum gaat ver. Toen ons comitélid Tom Pauka een snerend stukje over het Milieucentrum schreef in het blad Binnenlands Bestuur, belde mevrouw Dalm op naar de redactie en zei dat Pauka 'in de gaten gehouden’ moest worden.’
Het lijkt haast ondenkbaar dat de partijen die elkaar nu op buurtavonden uitlachen tot eind vorig jaar gebroederlijk samenwerkten aan de plannen rond IJburg. Projectleider Van Veldhuizen: 'De inbreng van het Milieucentrum was aanzienlijk. Ze hebben zelfs enkele betaalde opdrachten voor ons uitgevoerd. Wel begonnen ze ieder overleg met een beginselverklaring. Dat ze nu dan wel meewerkten, maar dat ze zich met hand en tand zouden blijven verzetten tegen de komst van IJburg. Toch geloof ik dat we na het referendum binnen een maand weer met elkaar aan tafel zitten.’
Maar Natuurmonumenten heeft alvast aangekondigd na het referendum door te procederen, mocht de uitslag haar niet bevallen.