Toneel

«Ik ben alleen» (1)

Toneel: Huis aan de Amstel speelt ‹Don Carlos› van Friedrich Schiller

Het is de eerste grote confrontatie tussen de vader en de zoon, opening van het tweede bedrijf van Don Carlos door Friedrich Schiller. De vader voelt de last van zijn zware baan, hij heeft een Opdracht. De zoon is in de war, wordt heen en weer geslingerd tussen vurige liefde, heftige vriendschap en brandende idealen. Hier spreekt niet zómaar een vader met zómaar een zoon. Carlos is de kroonprins van Spanje: «Ik gruw/ van de gedachte, eenzaam en alleen,/ op een troon alleen te zijn.» Philips II (de vader) is de koning van Spanje. Zijn sobere antwoord luidt: «Ik ben/ alleen.»

Het is 1568, het jaar van de grote joden- en morenvervolgingen in Zuid-Spanje, het jaar waarin de opstand in de Nederlanden zal beginnen. Philips II leeft in de slagschaduw van zijn Enorme Vader, Karel V, twaalf jaar geleden gestorven. Er wordt verteld dat de slaapkamer van de Spaanse koning uitzag op de kapel waarin zijn vader is begraven. Philips twijfelde altijd, hij wilde steeds Karel V raadplegen. Maar dat kon niet meer.

Die eerste grote confrontatie tussen vader Philips en zoon Carlos in Schillers stuk Don Carlos is meteen een vrij wanhopige. Schreeuwlelijkerds in dovenland, twee autisten die een boom opzetten en hem meteen weer omzagen. De burgeroorlog binnen de muren van het Escoriaal is er een tussen fundamentalistische chris tenen, hypocrieten en politici. En het is een oorlog binnen een familie die in ernstige staat van ontbinding verkeert. De zoon werd ooit verliefd op een Franse koningsdochter, maar die werd politiek uitgehuwelijkt aan Philips II – om een slopend Frans-Spaans conflict te beslechten. Zo is Carlos’ verloofde nu zijn moeder, zijn liefde is een verboden liefde geworden. De vader kan zijn huwelijk niet consumeren, schaft zich een adellijke maîtresse aan, maar wordt verteerd door jaloezie bij de ontdekking dat de kroonprins en zijn echtgenote nog altijd een band hebben. Tot overmaat van ramp loopt er in de gangen van het paleis ook nog een aanhanger van Willem van Oranje rond. Schiller haalt in Don Carlos veel, zeer veel overhoop. Hij heeft er tussen 1782 en 1805 (zijn sterfjaar) aan gewerkt. De langste versie bedraagt 7375 versregels, goed voor acht uur toneel. Iedere versie van Don Carlos is een bewerking. En iedere bewerking is een visie.

Liesbeth Coltof is artistiek leider van Huis aan de Amstel, een gezelschap dat werkt voor kinderen en jongeren. Zij wil haar huis ook openstellen voor volwassen publiek, en niet alleen in de rol van ouders die met hun kinderen meekomen. In dat kader heeft ze Schillers Don Carlos in het repertoire opgenomen. Dat is ook meteen een signaal, een teken van moed: niet van dat benauwde, voor minder doe ik het niet. Met acht acteurs, deels uit haar eigen «stal», deels zeer jonge gasten, heeft ze in een week of negen repeteren deze taal-Himalaya beklommen. Met haar huisauteur Roel Adam heeft Coltof bestaande vertalingen/bewerkingen (Komrij, Verspoor) naast elkaar gelegd en een nieuwe versie van bijna drie uur gemaakt. Het eigen theater van Huis aan de Amstel, een voormalige schuilkerk aan de Amsterdamse Lauriergracht, is er geheel voor verspijkerd. Het publiek zit in een steigerconstructie aan de lange kant van de zaal. Uit steigermateriaal is een soort zuilenzaal gecreëerd, met ook een klein speelplateau bovenin. De twee balkons van de zaal zijn gereserveerd voor de intiemere conversaties. Ook buiten staat een steigerconstructie, waardoor we op de (aanvankelijk spaarzame) momenten dat de vijf monumentale ramen geopend zijn feeëriek belichte, woordloze buitenscènes te zien krijgen. Het spel is energiek, frontaal, heftig, dichtbij. En bovenal met grote liefde voor dit taalbouwwerk. De voorstelling die dit alles tot gevolg heeft gehad is zodanig indrukwekkend dat ik twee afleveringen van deze toneelrubriek ga inzetten om uit te leggen waaróm. Wacht overigens niet te lang met reserveren, Don Carlos staat maar één maand op deze unieke plek.

(wordt vervolgd)

‹Don Carlos› van en naar Friedrich Schiller. Huis aan de Amstel, Lauriergracht 99c, Amsterdam. T/m eind oktober. Inlichtingen: 020-6229328, www.huisaandeamstel.nl