TONEEL Spinoza

Ik ben geen bedoeling

Dialoog uit Spinoza (In Exile). Rem is in deze scène de acteur Roel Adam die in het stuk van auteur Roel Adam graag Rembrandt wil spelen, maar hier doet hij even een vertegenwoordiger van de Amsterdamse joodse gemeenschap die in 1657 Baruch de Spinoza in de ban wil doen.
Rem: ‘Jij berooft de wereld van haar bedoeling.’
Spinoza: ‘De wereld heeft geen bedoeling.’
Rem: ‘God heeft een bedoeling. Met jou. Met mij. Met ons volk. Op een dag zullen wij worden teruggevoerd naar het Beloofde Land. Naar het land van onze vaders. Op die dag zullen wij het licht zien en begrijpen waarom wij uitverkoren zijn.’
Spinoza: ‘Daar heb ik geen geduld voor. Ik steek liever zelf het licht aan. Bovendien weet ik dat het een eeuwigheid duurt voordat God zijn lucifers heeft gevonden.’
Rem: ‘God heeft geen lucifers nodig omdat hij zelf het licht is.’
Spinoza: ‘Dat kan ik niet begrijpen.’
Rem: ‘Wij zijn de bedoeling van God.’
Spinoza: ‘Ik ben geen bedoeling.’
En God ook niet, legt hij even verderop uit. Spinoza: ‘God is Natuur. De Natuur is God. Ik bedoel: Het. God is Het. God is Alles.’ Ai, pantheïsme! Daar werden een halve eeuw eerder mensen om verbrand. Bertolt Brecht heeft in zijn stuk Het leven van Galilei een bijna analoge scène geschreven waarin de natuurkundige Galilei samen met een vriend door zijn ‘sterrenkijker’ het oneindige heelal afspiedt waar de aarde als een eenzame ster in rondtolt. Zijn vriend vraagt: ‘Waar is God?’ Nadat Galilei de vraag heeft afgewimpeld (hij is natuurkundige, geen theoloog) en de vraag wordt herhaald, is zijn antwoord: ‘In ons. Of nergens.’ Spinoza hád het gezegd kunnen hebben. Met meer woorden. En een kwinkslag. En een stroeve glimlach. Zoals op dat portret waarin hij van de schilder wegkijkt naar de wereld achter diens rug die zo oneindig veel boeiender is dan dat konterfeitsel van hem.
Spinoza (In Exile) – voor iedereen vanaf zestien jaar, is deel twee van een drieluik over Amsterdammers van het vrije woord door het gefuseerde jeugdtheatergezelschap Wederzijds/Huis aan de Amstel (het deel over Anne Frank werd hier eerder besproken, het deel over Annie M.G. Schmidt heb ik nog niet gezien). De dialogen, disputen, discussies en intrigerende vraagstellingen knetteren sneller over het toneel dan God kan denken. Regisseur Liesbeth Coltof houdt alles ijl en licht en brutaal, muzikaal en los ook, waardoor het soms net is alsof alles ter plekke ontstaat. Spinoza bestaat uit drie delen. Eerst is er een watervlug gespeelde expositie waarvan de grap is dat de eindeloze en nimmer ontrafelde ruzies over wat nou toneel is en wat niet hier in feite geestige en mooie voorafschaduwingen zijn van het discours op hoog niveau en in ijlere sferen dat in het middendeel over de conflicten rond het denken van Spinoza handelt. Het derde, verstilde en zeer ontroerende deel gaat over de eenzaamheid van de denker (mooie rol trouwens van Daniël van Klaveren) die de solitaire implosie verkoos boven de luide explosies van zijn tijd. Jan en Annie Romein schreven het al zo mooi aan het slot van hun portret van Spinoza in Erflaters van onze beschaving: ‘Spinoza is de gerijpte droom der jeugd, de belichaming van dat reiken naar het verhevene waarop we later wel met een glimlach plegen neer te zien, maar waarvan we diep-in toch weten dat het het beste is dat we in ons hebben. En dit, dunkt ons, is de grote erfenis die de godloze godzoeker heeft nagelaten.’
Mooier pleidooi voor Spinoza-voor-pubers ken ik niet. En kijk aan: daar is-ie dan!

Spinoza speelt nog t/m 28 maart.
www.huisaandeamstel.nl, 020-6229328