Vanaf zondag zijn er weer Telefilms te zien. Nederlandse speelfilms voor en mede door de televisie gemaakt, met steun van het CoBO-fonds. Net als vorig jaar is het overkoepelend thema ‘misdaad’ – een in film en tv-serie inderdaad zwaar verwaarloosd stiefkind (waar zit toch dat ironieteken op de tekstverwerker?). Drie films in september-oktober. Daarna nog drie in januari. Ik zag alleen de eerste tranche. In de tweede daarvan, Dwaalspoor (MAX), is een tienermeisje verdwenen, waarna haar opa, gepensioneerd rechercheur, uit wanhoop over de vergeefsheid van zowel politie-inspanningen als burgerzoektochten over de hei steeds meer eigen, en dus illegaal initiatief neemt. Mooie rol van Raymond Thiry, wat niemand zal verrassen. Met vakmanschap gemaakt ook. Maar ongeloofwaardigheden en nadrukkelijkheden in het script (ik zal niet spoilen) deden me afhaken. Niet letterlijk – ik kijk keurig alles uit waar met inzet aan gewerkt is – maar in de zin dat ik er geen stof tot schrijven in zag. Oordeel vooral zelf.

Alles van waarde gaat over twee volwassen mannen die, in een strenggelovig-christelijke gemeenschap, mishandeld worden door een groep jongeren nadat/omdat ze ‘betrapt’ zijn op zoenen. Een niet ondenkbare casus. Extra complicatie is dat een van de twee getrouwd is. Met een vrouw, voor de duidelijkheid. Van wie hij houdt. Oók houdt, moet ik zeggen, want het betreft tussen de mannen meer dan begeerte. Het echtpaar heeft een kleuterzoontje. Ze hebben aanzien in de kerk van een denominatie die homoseksualiteit veroordeelt. Zoals bijna de hele dorpsgemeenschap dat doet. Dus wil hij geen ophef en zeker geen aangifte. Wat zijn geheime liefde, bejaardenzorger en import, juist wel wil. Om de daders niet ongestraft te laten, als teken dat een samenleving dit niet pikt en als verhoopt middel tot preventie. Daar komt bij dat hij vindt dat zijn getrouwde minnaar voor eigen bestwil openlijk moet kiezen voor wie en wat hij ten diepste is (of zou zijn). Bepaald geen gezochte thematiek en dat juist de EO de brenger van een anti-orthodoxe, humane boodschap is, maakt dat de film een breder dan artistiek of verstrooiend belang heeft.

Mijn probleem met Alles van waarde is dat de constructie ervan juist wel gezocht en nodeloos complex aandoet. We kijken niet naar drama, is de suggestie, maar naar een documentaire waarin de maakster dit ‘waar gebeurde’ gegeven met acteurs reconstrueert. We zien dus scènes waarin acteurs de casus naspelen; we zien scènes waarin de acteurs voor die scènes aan het repeteren zijn en van gedachten wisselen over de aanpak en de gevoelens van hun personage; én we horen en zien scènes waarin de ‘echte’ betrokkenen, door weer anderen gespeeld, aan het woord en/of in beeld komen. Dit lijkt me alleen al behoorlijk verwarrend om te lezen. Eén voorbeeld: de zogenaamde documentaireregisseur belt een zogenaamde rechercheur die de kwestie onderzocht zou hebben. Wil hij meewerken aan reconstructie? Nou, hij wil in elk geval niet in beeld. ‘Maak er maar een vrouw van, zo een hoogopgeleide zij-instromer, Marokkaans of zo – lekker politiek correct.’ En prompt zien we inderdaad een vrouw met mediterrane roots ‘zijn’ rol spelen. Politie-cynisme over de veelculturensamenleving krijgen we via de ‘echte’ rechercheur zo gratis mee.

Het geheel heeft iets vergaand gekunstelds op deze manier, dat mij als kijker meer op afstand zet dan naar binnen trekt. Jammer: belangrijk thema, soms mooie scènes. Redelijk spel. Maar de speurtocht naar de daders en hun motieven, waar aanvankelijk op wordt ingezet via de vrouwelijke rechercheur, blijkt nauwelijks een rol te spelen. Dat er ene Abdel wordt aangehouden, verhoord en daarna vrijgelaten omdat hij er niets mee van doen zou hebben (inderdaad, je hebt geen migrantenkinderen nodig voor potenrammen) – het is een los eindje waarvan de diepere betekenis me ontgaat. Zoals ik ook niet meega waar drama melodrama wordt. Ik kom daardoor niet aan de drie sterren die Volkskrant-recensent Mark Moorman gaf. Hij zag er vooral een goed discussiestuk in. Die waarde zou het inderdaad kunnen hebben voor de specifieke christelijke doelgroep, al vraag ik me af hoeveel ‘bekering’ dat op zou leveren. Als de doelgroep al bereid zou zijn te kijken (voor zover die televisie in huis heeft).

De openingsfilm is De zitting. Eenheid van tijd, plaats en handeling. Alles speelt in een fictief gerechtsgebouw tijdens één zitting. De plafonds iets lager, de tl-buizen iets akeliger dan in het echt, lijkt me – behalve op extra beveiligde locaties – wat voor de onaangename kwestie functioneel is. We zien ondersteunend personeel, rechters, officier van justitie, advocaten, getuigen, deskundigen, publiek. Met als kern een mannelijke gedaagde met aanhang en de vrouw die hem ter verantwoording heeft laten roepen over een casus die zich 25 jaar geleden heeft afgespeeld. Ze beschuldigt hem van verkrachting. Hij ontkent: er is niet meer dan een zoen geweest, die ook nog eens beantwoord werd. In de loop van de dag vindt een reconstructie plaats van wat destijds in een studentenhuis bij een kennismakingsfeestje gebeurde. Uitmondend in een rechterlijke uitspraak. Het lijkt mij, juridische leek, bij ons geen bestaande procedure. Wat niet uitmaakt. Het is een vehikel voor het aandragen, soms aanstippen van oeroude, permanente maar tegelijk ook hyper-actuele thema’s – van mannenmacht in het algemeen en specifieker die op het terrein van eros, tot de betrouwbaarheid van het geheugen.

Het tableau de la troupe zou alleen al reden kunnen zijn te kijken. De opponenten: Kim van Kooten en Jacob Derwig (echtpaar, jawel). Officier: Romana Vrede. Rechters: Jaap Spijkers, Nazmiye Oral, Bram Suijker. Advocaten: Ellen Parren en Lykele Muus, die ook het scenario schreef. Verder nog onder meer Fabian Jansen (in een mooie rol als ex van de aanklagende vrouw); Frederik Brom als toenmalig huisgenoot, vriend van gedaagde en bekwaam corpsbal; en Tanja Jess als zijn echtgenote. De zaak is geruchtmakend. Speelt vlak voor verkiezingen. Gedaagde is Fabian Ploch (ongelukkige naam vanwege associaties met een Argentijnse piloot – of is dat de bedoeling?), politicus, leider van een snel groeiende populistische partij op weg naar het premierschap (wat hij niet nalaat te benadrukken, wat de rechter weer tot een scherpe opmerking brengt). Beschuldiger is schrijfster van bestsellende thrillers, Amanda Richter. De officier legt beschuldiging en eis op tafel. Gewelddadige binnendringing van een minderjarige: maximum zestien jaar. Daar voegt de advocaat van klaagster een vergoeding van 30.000 euro aan toe voor geleden immateriële schade, te weten het ontberen van een seksleven (hoongeluiden uit de hoek van Plochs vrienden). Het is niet niks en ‘het spel kan beginnen’.

Dat de rechter meteen het woord aan Ploch geeft, is nog minder verbazend dan diens beheersing en het schijnbare gemak waarmee hij alles van tafel veegt. Derwig is uitstekend, als altijd. Bijna te uitstekend, voor mijn gevoel. Ik onderschat niet het belang van de film. Die alleen al zou kunnen liggen in de vraag van de rechter aan de beschuldigende vrouw hoeveel centimeter de penetratie dan precies bedroeg. Meisje van zeventien, maagd, overweldigd na gedwongen wodka, bij wie het licht uitging. Die alleen weet van pijn. Een kwart eeuw geleden. Aan wat stel je je niet bloot als je een aanklacht doet? Aan een bar pijnlijke en verdrietige situatie en aan de beschuldiging van de advocaat van Ploch dat het je om geld te doen is: naast de geëiste vergoeding publiciteit voor je nieuwe boek.

Ik dub. Als er geen enkele twijfel zou zijn over haar beschuldiging zou dat geen spannende film opleveren. Scenario en regie willen vermijden dat de zaak zonneklaar is. Dus zou zij ook onbetrouwbaar moeten zijn, of liever, moeten lijken. Van verwrongen geheugen tot leugen. Leugen om genoemd geldgewin bij voorbeeld. Dat lijkt niet al te sterk gezien de oplages van haar boeken. Eigenlijk zit de meeste spanning lang in haar zwijgen (Van Kooten is even goed als Derwig). De geheugendeskundige die het fabuleren, nodig voor het schrijven van thrillers, als bron voor vervalste herinneringen ziet (de auteur gaat er zelf in geloven), komt op mij niet al te sterk over. En dan kijk je toch naar iets vreemds. Naar een schaakspel, wat de confrontatie tussen officier en advocaat ook inderdaad wel is. Maar ook naar makers die wel degelijk partijdig zijn, maar dat niet te duidelijk willen lijken. (Let even goed op wanneer na de uitspraak Ploch met vrouw en advocaat wegloopt: daar zit een makersoordeel in.)

En misschien ligt alles wel in mijn eigen partijdigheid. De film heeft absoluut verdiensten, dus ik raad hem aan. Tenslotte: regisseur Saskia Diesing vertelt in een interview in de VPRO gids hoe ze moest huilen bij een bijgewoonde zitting over deze materie. Begrijpelijk, lijkt me. Ik had gewild dat ik bij De zitting ook een brok in de keel had gekregen. Maar misschien was dat niet de bedoeling. Of ben ik een man.

Telefilms

Saskia Diesing (regie), Lykele Muus (scenario), De zitting, BNNVARA, zondag 19 september, NPO 3, 20.25 uur
Boris Paval Conen (regie en scenario), Dwaalspoor, MAX, zondag 26 september, NPO 3, 20.25 uur
Stanley Kolk (regie), Cecilie Levy (scenario), Alles van waarde, EO, zondag 3 oktober, NPO 3, 20.25 uur