‘ik heb geen pretenties’

De mensen moeten er naar kunnen kijken terwijl ze een eitje pellen, vindt hij. Daarom stelt Han Reiziger maar geen kritische vragen in zijn zondagochtendprogramma ‘Reiziger in muziek’. Een gesprek met een vertegenwoordiger in muziek, aan het einde van zijn loopbaan.
MET EEN PAAR flinke klappen komt het optreden van een Latijns-Amerikaanse formatie ten einde. De camera zwenkt naar presentator Han Reiziger, een kleine, vriendelijke man met een kale schedel, een baardje en een bril. Met een afwezige blik - alsof hij nadenkt over wat er hierna ook weer op het programma staat - roept hij uit: ‘Nou, kijkers, u bent nu goed wakker. Dank, jongens, voor dit spetterende optreden.’ Enigszins verstrooid grabbelt hij in de vellen papier die voor hem op tafel liggen.

Even later wendt hij zich tot een meneer die rechts van hem heeft plaatsgenomen, de eerste violist van een gerenommeerd strijkkwartet. Reiziger vraagt hem wat dit ‘strike quartet’ ten gehore zal brengen. Af en toe onderbreekt hij de gast met de mededeling: 'Fenk joe, aaj wil trensleet dis in dutsj.’ Met een schaapachtig lachje reageert hij op ieder grapje van de artiest.
Reiziger in muziek - altijd goed voor een mengeling van irritatie, vertedering en bewondering. Irritatie om de kritiekloze vragen, de kneuterige atmosfeer en de verstrooidheid van de presentator, vertedering omdat Reiziger het zo goed bedoelt en sympathie opwekt, en bewondering omdat hij het aandurft de minder courante muziekvormen op de buis te brengen. De meeste kenners zijn het erover eens: het programma is uniek, voorziet derhalve in een behoefte en moet dus blijven.
ALS HAN REIZIGER (63) een paar dagen later in zijn Hilversumse woning wordt geconfronteerd met dat 'strike quartet’, slaakt hij een diepe zucht. 'Ik had griep, ik voelde me echt niet lekker. Toch was ik maar gekomen. Want ja, anders gaat het hele programma niet door. Er is geen vervanger voor mij.’
Er gaan wel vaker dingen fout, erkent hij. In ieder geval zo vaak dat Parool-medewerker Max Pam zich geroepen voelde het programma te hekelen in zijn column. 'Het raakt je wel, zo'n stukje in de krant. Ik wilde eerst een boze brief schrijven, maar dat heb ik maar achterwege gelaten. Daarmee vestig je er nog meer de aandacht op. Ik geloof dat Max Pam reageerde op een uitzending met Pia Beck. Maar bepaalde blunders lagen echt niet aan mij.’
Toen hij een plaat wilde opzetten, zwiepte de arm van de pick-up meteen naar het midden: een medewerker had de naald weggehaald, maar verzuimd een nieuwe aan te brengen. Een plaat met een koortje waar Pia Beck volgens het Nederlands Jazz Archief deel van uitmaakte, bleek een andere zangeres te bevatten. Beck wees haar gastheer daar onomwonden op.
Reiziger: 'Ik had een keer Stockhausen te gast. Ik laat een wat stoffige elpee horen en hij zegt op ijzige toon, live in de uitzending: “Weet u, meneer Reiziger, dat er doekjes zijn waarmee je zo'n plaat kunt reinigen?” Ik hoor het hem nog zeggen. Hij had natuurlijk gelijk, maar het is niet mijn taak om die platen te onderhouden.
Ik heb de reputatie dat alles wat ik aanpak, misgaat. Laatst nog, ik ging naar de zaal van waaruit we het programma uitzenden. Ik rijd naar de slagbomen om mijn auto te parkeren, probeer mijn kaart in de automaat te wurmen, maar er komt niets van terecht. Al die tijd staat er een auto achter mij te wachten. Blijkt daar Paul Witteman in te zitten, die na mij in hetzelfde gebouw een programma doet. Hij stapt uit en zegt: “O God, Han staat weer te klungelen.”’
HET IS GEEN kwestie van slordigheid, die grote en kleine oneffenheden. Reiziger heeft hart voor zijn werk. Vijf jaar terug presenteerde hij de uitzending terwijl hij eigenlijk in het ziekenhuis had moeten zijn. 'Een kwartier voor het begin van de live-uitzending kwam ik met mijn hand achter een ijzeren deur. Meteen was het topje van mijn rechterringvinger eraf. Het eerste wat ik dacht was: nooit meer pianospelen. En daarna: het programma! Het bloedde enorm. Vreemd genoeg deed het niet zo erg pijn. De ambulance werd gebeld, de verplegers keken naar mijn hand en vonden dat ik meteen mee moest naar het ziekenhuis. Maar ik wilde eerst nog de uitzending doen. Ze verbonden mij, zo goed en zo kwaad als het ging, en ik heb met een mitella om het programma gepresenteerd. Daarna stapte ik in de gereedstaande ambulance. De chirurg, die het programma had gevolgd op de televisie, ging meteen aan het werk.
Gelukkig kan ik nu weer pianospelen. Ik moet dan wel de vingerzetting hier en daar aanpassen, omdat die ene vinger net iets te kort is.’
Een vaak gehoord punt van kritiek betreft het ontbreken van stekelige vragen in Reiziger in muziek. Han Reiziger staat zijn gasten steevast welwillend, soms bijna onderdanig te woord. Willem Breuker, aan wie kort daarvoor onder merkwaardige omstandigheden de Boy Edgarprijs was toegekend, werd hartelijk gefeliciteerd. Breuker had deze onderscheiding - een eenmalige oeuvreprijs op jazzgebied, voorheen de Wessel Ilckenprijs - echter al eerder in ontvangst mogen nemen. In het blad Jazz Nu constateerde Bert Vuijsje bovendien dat minstens één van de juryleden in het geheel geen verstand had van jazz, maar wel goed bevriend was met de laureaat.
Reiziger: 'Voor kritische vragen is het programma niet gemaakt. Daar zou je ook een andere presentator voor moeten nemen - Hanneke Groenteman of Theo van Gogh bijvoorbeeld. Die kunnen kritische vragen stellen en vinden dat ook leuk om te doen. Maar Reiziger in muziek moet in de eerste plaats liefde voor de muziek uitstralen. En de kijker informeren.
Ik heb in het verleden wel eens verhitte debatten geleid voor de radio, en dat is mij niet goed bevallen. Ik had een keer Breuker en Frans Elsen uitgenodigd om te discussiëren over de richtingenstrijd in de jazz. Dat was ver-schrik-ke-lijk! Frans hield het nog beschaafd, maar Willem was alleen maar aan het schelden. Zo ordinair!
Reiziger in muziek is bedoeld als een toegankelijk, luchtig programma. De mensen moeten er met een half oog naar kunnen kijken, terwijl ze koffie zetten en een eitje pellen. De uitzending is ook veel te vroeg voor ingewikkelde debatten, vind je niet? Zondagochtend elf uur, dan zijn de mensen nog maar half wakker.
Ik zeg altijd tegen mezelf: “De leden van de atletiekvereniging moeten het ook kunnen volgen.” We hadden een keer Peter Schat in de uitzending, en ik zei vooraf: “Peter, ik hoor je vaak van die abstracte betogen afsteken, probeer nou eens die Toonklok van jou zo uit te leggen dat de gemiddelde kijker er iets van begrijpt.” Dat heeft-ie dus gedaan, met een keyboardje dat ik voor hem had meegenomen. Ik wil de luisteraar aan het handje nemen, complexe dingen duidelijk maken. Zodat sommige kijkers zullen zeggen: “Eigenlijk is het helemaal geen kattengejank.” Dat is belangrijk, want je bent je televisiepubliek zó kwijt. Als de mensen zich vervelen, gaan ze zappen.
Ik wil de kijker ook bijbrengen dat jazz, klassiek en wereldmuziek gelijkwaardig zijn. Buitenlandse gasten zijn altijd stomverbaasd dat al die stijlen in één programma aan bod komen. De jazzmusicus Clare Fischer zei: “Zo'n show heb ik nog nooit in Amerika gezien.” Ik vind het altijd leuk om te merken hoe al die uiteenlopende musici met elkaar in gesprek raken. Zo had Fischer een heel leuk contact met het Balanescu Quartet. Er heerst een soort saamhorigheid, onder meer omdat ze allemaal zo vroeg uit bed zijn gekomen voor de grime en de soundcheck.’
DE EERSTE uitzending van Reiziger in muziek vond plaats op 5 februari 1989. De VPRO had nog 'een gaatje te vullen’ op zondagochtend, en Roelof Kiers zag wel iets in een muziekprogramma. 'Hij had mij een paar keer op de radio gehoord tijdens het afwassen. Ik kreeg een verzoekje of ik naar zijn kamer wilde komen. Cherry Duyns was er ook. Ik zie die twee nog zitten achter dat bureau. Ze keken me keurend aan. Ik zei dat ik het wel eens wilde proberen. Het leek mij een uitdaging na een kwart eeuw radio-ervaring. Bovendien zou het toch maar voor een paar maanden zijn. Ik componeerde zelf de tune: ritmische geluiden van een rijdende trein en een mondharmonicamelodietje. Die trein heb ik erachter gezet omdat het Reiziger in muziek zou gaan heten. Bovendien bezit ik een hele verzameling modeltreinen.
Die overstap naar de tv werd mij niet overal in dank afgenomen. Sommige radio-collega’s zagen het bijna als verraad. Er is sprake van een hardnekkige animositeit binnen de VPRO tussen de radio- en de tv-mensen. Radio is een kleinschalig, intiem medium, televisie is grootschalig, duur en trekt veel meer publiek. Ik denk dat radio in bepaalde kringen als iets beters wordt beschouwd. Natuurlijk spelen ook minderwaardigheidsgevoelens van die radiomensen een rol.
We besloten meteen dat het een veelzijdig programma zou worden. Ik ben in muzikaal opzicht een alleseter. Ik was tot 1995 hoofd van de klassieke-muziekafdeling bij de VPRO-radio, maar ik ben ook een grote jazzfanaat. Alleen de moderne popmuziek zegt mij niets. Rap, hiphop, house - ik heb er geen affiniteit mee. Wel met ouderen als Elvis Costello en Frank Zappa.’
Vanaf de eerste uitzending wordt hij overal herkend, in winkels en op straat. 'Ik vind dat niet hinderlijk. De meeste mensen zijn heel vriendelijk en enthousiast. Vooral ouderen spreken mij aan. Mensen van gevorderde leeftijd die niet meer zoveel kunnen uitgaan, maar toch een beetje de muzikale ontwikkelingen willen blijven volgen.’
Volgens Reiziger vereist de tv aanzienlijk meer discipline dan de radio. 'Je kunt voor de camera nauwelijks improviseren. Als je onaangekondigd opstaat en naar de muziek loopt, is alles in rep en roer. Die tv-discipline gaat mij niet makkelijk af; wanneer camera 1 en camera 2 worden verwisseld, raak ik al in verwarring. Dan vraag ik: “Wie doet vandaag camera 1?” Want ik kan meestal de gezichten nog net onthouden, dat gaat wel. Ik ben altijd enorm blij als ik zie hoe welwillend de medewerkers van het programma reageren op mijn gesodemieter. Dat zijn - en je moet al die namen noemen, want zonder hen ben ik nergens - de redactieleden Elza Heijman, Wim de Vries en José Voormans, regie-assistente Colette Negerman, producer Shamanee Kempadoo, regisseur George Schouten, eindredacteur Melchior Huurdeman en opnameleider René Verhagen.’
Reiziger is 'alleen maar de presentator’, zegt hij herhaaldelijk. De artistieke koers wordt grotendeels bepaald door de redactie. 'Dat zien musici wel eens over het hoofd. Veel artiesten denken dat ik het alleen voor het zeggen heb. Dan bellen ze me: “Zeg Han, ik heb een nieuwe cd, zal ik volgende week langskomen?” Het kost moeite om uit te leggen dat ik geen toezeggingen mag doen.’
De redactie bepaalt ook ten dele de inhoud van de gesprekken. 'Ik had me misschien wat kritischer kunnen opstellen tegenover Breuker. Maar kijk, de redactie doet research en maakt een lijst met vragen. De loop van de interviews staat vooraf min of meer vast. Daar wil ik niet zomaar van afwijken.’
Toch gaat hij wel eens discussies aan. 'Bij de VPRO heersen bepaalde grachtengordelideeën over wat wel en niet kan’, vindt hij. Iemands reputatie in die kringen weegt daarbij soms zwaarder dan zijn of haar muzikale capaciteiten. Reiziger wilde ooit Rita Reys en Pim Jacobs in het programma hebben. Reys ging nog nèt, vond de redactie, maar Jacobs kon absoluut niet.
Reiziger: 'Ik zag het heel simpel: Rita Reys is een belangrijke zangeres en Jacobs was haar vaste begeleider. Dus moest-ie meekomen. Pim was bovendien een uitstekende pianist en een verschrikkelijk aardige man die zinnige dingen kon zeggen over muziek. Ik heb hem leren kennen toen ik presentator was in een van de zalen van het North Sea Jazz Festival. We zaten daar altijd gezellig te babbelen. Hij heeft allerlei commercieel werk gedaan, dat weet ik ook wel, maar dat doet daar voor mij niets aan af. Vorig jaar ging hij dood en zei iedereen: “Misschien hadden we hem toch maar moeten uitnodigen.” Maar toen was het te laat.’
De presentator toont een indrukwekkend pak A4'tjes: het produktieschema van één uitzending Reiziger in muziek. 'Je ziet het: behalve de mensen die ik heb opgesomd is er nog een heel legertje in touw.’ Om zes uur ’s ochtends vermeldt het schema 'laden materiaal’, om een uur ’s middags wordt de geluidsapparatuur opgeruimd. De gasten moeten uiterlijk om negen uur aanwezig zijn. Volksmuzikanten uit ternauwernood in kaart gebrachte streken komen zenuwachtig binnenlopen in hun zondagse kloffie. Jazzmusici - voor wie dit tijdstip gelijk staat aan middernacht - laten de wallen onder hun ogen met een laag pancake bedekken.
'De meeste gasten zijn heel makkelijk in de samenwerking. Ja, we hebben wel eens problemen met volksmusici. Want die zijn niet gewend van tevoren te plannen wat ze zullen gaan spelen. Die zeggen: “Ach, we zien wel.” Maar we moeten toch echt een camerarepetitie houden en van tevoren weten hoe lang het stuk gaat duren.
De enige musici die echt een beetje dwarslagen, waren Han Bennink en Misha Mengelberg. Misha wilde mijn vragen niet beantwoorden en zei dat hij het te vroeg vond om te spelen. Maar Misha is altijd dwars, dat weet je van tevoren. Ab Baars zat er ook bij en ik geloof dat alleen hij een beetje aanspreekbaar was. Terwijl Ab gewoonlijk toch niet zo'n prater is.’
Reiziger maakt zich niet druk om dergelijke incidenten. 'Ik ben nu 63 en het moment is gekomen om te gaan afbouwen. Het is welletjes geweest. Een half jaar terug heeft Willem Hering mij opgevolgd als hoofd klassieke muziek. Na drie decennia vond ik dat een jonger, frisser iemand die taak moest overnemen. Ik had ook genoeg van al die vergaderingen en beleidskwesties. Op 1 september ga ik officieel met pensioen en stop ik met mijn radiouitzendingen. Dan hoef ik eindelijk geen grote stapels cd’s meer door te ploegen. Met Reiziger in muziek ga ik nog even door. We hadden het er laatst over met de directie, en er is een vaag plan om de tien jaar vol te maken. In dat geval zou ik stoppen in 1999.’
Hij heeft geen flauw idee wie het programma zou kunnen overnemen. 'Ach, misschien is het tegen die tijd allang gesneuveld in het kader van de netsamenwerking.’
HIJ ZAL ZIJN oude dag slijten in zijn rustige Hilversumse woning, in een oude lederen stoel onder een grote ingelijste foto van Frank Zappa. Met als herinnering de recent verschenen dubbel-cd Reiziger in muziek: Van Buenos Aires tot Loon op Zand, die een keuze biedt uit alle uitzendingen, muziek van onder anderen Vera Beths, Betty Carter, de Koninklijke Harmonie Loon op Zand en tenorsaxofonist Ruud Brink.
'Dat stukje met Ruud is op mijn aandringen op de cd gezet. Hij ging een paar weken later dood aan een leverkwaal, ik denk dat het zijn laatste optreden was. Hij speelde de ballad “Darn that Dream”. Prachtig! Ik herinner mij dat hij midden in het gesprek opeens in de camera keek en heel aangedaan de journalist Ruud Kuyper bedankte. Die had iets over hem geschreven. Het was de enige keer dat iemand zich in de uitzending tot de camera richtte.’
In de huiskamer staat nu pontificaal een zojuist aangeschafte Yahama-vleugel. 'Die dingen zijn eigenlijk niet te betalen. Maar ik heb de hypotheek op mijn huis verhoogd en zo ging het nog net. In de komende jaren wil ik flink aan mijn pianotechniek gaan werken. Want dat moet je wel doen als je een beetje behoorlijk Bach en Mozart wilt spelen. Of mooie jazzakkoorden wilt kunnen vinden.’
Denkt Reiziger aan een comeback op het concertpodium? Hij schrikt bijna van deze suggestie. 'Ben je gek, ik speel alleen thuis. Nee hoor, ik heb geen pretenties.’