‘ik hoef mij niet te schamen’

Pierre Pean, Une Jeunesse francaise. Francois Mitterrand 1934-1947. Uitgeverij Fayard, 616 blz. L'Evenement du Jeudi; vertaling: Rokus Hofstede
Mitterrand heeft onlangs voor het eerst willen praten over de meest troebele periode in zijn leven. Een interview met Pierre Pean, de journalist die zijn verhaal opschreef: ‘Mitterrand is trouw. Wat dat betreft stelt hij zich nooit enige ideologische vraag.’

VORIG JAAR publiceerde u de biografie van een opmerkelijke figuur, dr. Martin. Tijdens uw onderzoek naar deze man, een van de sleutelfiguren van extreem-rechts tussen 1930 en 1958, stuit u op Francois Mitterrand.
‘Tijdens dat onderzoek valt herhaaldelijk de naam Mitterrand. En wat mij over hem wordt verteld is volslagen krankzinnig!’
Mitterrand zou in zijn studententijd terrorist zijn geweest?
'Precies. Ik krijg gedetailleerde informatie over zijn medewerking aan de aanslag in de rue Presbourg, tegen de hoofdzetel van het werkgeversverbond, in september 1937. Het wil er bij mij niet in. En toch praat de hele familie van dr. Martin erover alsof het evident is: Mitterrand zou een rolletje hebben gehad als vervoerder van explosieven. Deze beschuldiging wordt door geen enkel bewijs geschraagd en voor mij staat vast dat zij vals is.’
Maar als u zich gaat interesseren voor een zekere Jean Bouvyer komt u Mitterrand andermaal tegen…
'De Cagoule (bijnaam van het Comite Secret d'Action Revolutionnaire, een pro-fascistische organisatie - de vertaler) had twee Italiaanse antifascisten vermoord. Ik ontdek de zijdelingse rol die daarbij werd gespeeld door ene Jean Bouvyer. Wanneer ik de familie Bouvyer ontmoet merk ik dat zij op zeer vertrouwelijke voet heeft gestaan met de familie Mitterrand. En dan dat gerucht over de banden van de president met de Cagoule, dat sinds 1954 steeds weer opduikt! In dat jaar werd in een vertrouwelijke brief uit rechts-extremistische kringen beweerd dat Mitterrand wel degelijk cagoulard was geweest. Geconfronteerd met deze verwarrende elementen besloot ik onderzoek te gaan doen naar een nauw afgebakende periode uit het leven van de president: van 1934, het jaar waarin hij uit de Charente naar Parijs verhuist, tot 1947, het jaar waarin de jonge politicus minister van de Vierde Republiek is wordt.’
MITTERRAND CAGOULARD? U beweert van niet…
'Het klopt dat de president in deze periode leiders van de Cagoule heeft ontmoet. Ze behoren tot het milieu waarin hij van huis uit verkeert. Zo kent hij Francois Metenier, de ware dader van de aanslag in de rue Presbourg. Hij voelt sympathie voor deze avonturier. Meteniers politieke aspiraties keurt hij af, maar hij zal hem wel helpen. Als minister van Justitie bezoekt hij Meteniers begrafenis. Hij weet dat dat hem kwalijk zal worden genomen - hij heeft er lak aan. Zo werkt zijn gevoel van trouw nu eenmaal. Op dat vlak stelt Mitterrand zich nooit ideologische vragen.
Toeval speelt bij dit alles ook een grote rol. Zo treedt zijn broer in het huwelijk met de zuster van Eugene Deloncle, chef van de Cagoule. Hij kent de cagoulard Jean Bouvyer - voor wie hij maar weinig waardering heeft - want de familie Bouvyer brengt de vakantie door bij een bevriende familie in de Charente. Jean Bouvyer wordt tijdens de oorlog de vriend van een van zijn zusters, en tijdens de bevrijding zal hij er alles aan doen hem te redden. Alweer die trouw. De moeder van Jean Bouvyer wordt de peettante van zijn zoon.’
En ondanks die ongelooflijke nabijheid sluit hij zich nooit bij de Cagoule aan?
'Hij komt niet op de lijst van de Cagoule voor en heeft de ideeen van Deloncle nooit gedeeld.’
Mitterrand heeft er dus geen problemen mee met u over die troebele jaren en zijn banden met extreem-rechts te praten?
'Ik heb hem geschreven om hem uit te leggen wat ik van plan was. Geen seconde verbeeldde ik me dat mijn onderzoek mogelijk zou zijn zonder zijn medewerking. Tijdens onze eerste ontmoeting stelde hij me maar een vraag: “Is het nuttig?’ Daarop beloofde hij me te helpen. ’'Ik heb niets te verbergen”, verklaarde hij een beetje mat. Voor alle duidelijkheid: Mitterrand heeft me echt geholpen. Hij heeft me bijgestaan in het bemachtigen van essentiele documenten; zonder zijn bemoeienis had ik die nooit gevonden. Niets verplichtte hem daartoe. Ik heb Mitterrand zevenmaal ondervraagd. Wanneer de onderwerpen delicaat waren, toonde ik hem de documenten die ik had gevonden. Hij las die en vervolgens gaf hij tekst en uitleg. Geleidelijk aan vertelde hij me meer. Zo heeft hij zijn onderhoud met maarschalk Petain bevestigd. Ik moet bekennen dat ik een dergelijke bereidwilligheid niet had verwacht.’
De 565 bladzijden van uw boek zijn minder op ooggetuigenverslagen dan op documenten gebaseerd. Waarom?
'Omdat de persoon Mitterrand te veel tegenstrijdige emoties losmaakt. Ik heb dus alle mogelijke documenten bijeengegaard. Pas daarna heb ik geprobeerd ooggetuigen aan de praat te krijgen. Een paar van de belangrijksten zouden mij de deur hebben gewezen als Mitterrand zich tegen mijn project had verzet.’
Dat zou aangeven dat het staatshoofd de verantwoordelijkheid voor dit omstreden deel van zijn leven op zich neemt?
'Ik geloof dat hij er de volle verantwoordelijkheid voor op zich neemt, waarbij hij vier verklaringen levert: allereerst komt hij uit een milieu, zegt hij, dat “van nature” rechts is; vervolgens benadrukt hij “het verwarde tijdsgewricht”; verder wijst hij op zijn jeugd die volgens hem een excuus vormt voor sommige vergissingen; en ten slotte geeft hij aan dat hij zich er niet “al te slecht” uit heeft gered, dat hij er niet “om hoeft te blozen”. Onjuist is dat niet. Hij is geeindigd als verzetsman.’
Mitterrand belandt dus in 1934 als student in Parijs. Is hij politiek actief? Bij rechts? Bij extreem-rechts?
'Niet lang na zijn aankomst in het Katholieke Tehuis aan de rue de Vaugirard 104 meldt hij zich aan bij de Nationale Vrijwilligers, de jeugdbeweging van het Croix-de-Feu van kolonel de la Rocque. Moet het Croix-de-Feu als extreem-rechts worden beschouwd? Ik meen van niet. Het gaat eerder om nationalistisch rechts. La Rocque bijvoorbeeld is geen antisemiet, en de jonge Mitterrand deelt het merendeel van de waarden die de man aanhangt; beiden zijn vervuld van de mythe van de heroische frontsoldaten van de Eerste Wereldoorlog, beiden trekken van leer tegen de “republikeinse smerigheid” zonder daarmee antirepublikeins te zijn - eerder zijn ze pleitbezorger van een krachtige republiek.’
LANGE TIJD dacht men dat Mitterrand zich had ingelaten met de Action Francaise.
'Aan die lasterlijke legende moet een eind worden gemaakt. Hij is zeer katholiek en hij staat achter de door de paus afgekondigde excommunicatie van Maurras, de leider van de Action Francaise. Om de Mitterrand van die periode te begrijpen, moet je uitgaan van een solide rechts katholicisme.
Voerde Mitterrand als jongeman actie aan de zijde van kolonel de La Rocque?
'Nee, hij deed allerlei andere dingen. Het personage dat ik ontdekte probeerde vooral een werkelijke dorst naar kennis te lessen, ook op het vlak van de politiek. Mitterrand was de karikaturale jonge provinciaal die in de hoofdstad belandt. Hij wil alles leren kennen. Maar meer dan wat ook is Mitterrand bezeten van literatuur. Als hij het voor elkaar krijgt te kunnen schrijven in de Echo de Paris, kiest hij de literaire kolommen. Hij woont een aantal bijeenkomsten van de Nationale Vrijwilligers bij, hij neemt ijverig deel aan de debatten, hij doet zelfs aan een paar betogingen mee. Maar daar heeft hij al snel genoeg van.’
Laten we nog even terugkomen op die betogingen. Beroemd is de foto waarop Mitterrand te herkennen valt naast politieagenten.
'Die foto is genomen op 1 februari 1935 tijdens een betoging van de “nationale” studenten, die vonden dat de numerus clausus voor buitenlandse studenten niet scherp genoeg was. De Action Francaise was daarbij buitengewoon actief. Mitterrand defileert onder een spandoek “Weg met het vreemde gespuis!” Ik publiceer ook een nog onbekende foto van Mitterrand, genomen in maart 1936 ter gelegenheid van een betoging waarin werd geprotesteerd tegen een beroemde hoogleraar in de rechten, Gaston Jeze. De “jood Jeze” was de zondebok van de “nationalen” geworden omdat hij de Ethiopische keizer adviseerde toen die bij de Verenigde Naties een klacht indiende tegen Italie. Mitterrand hield zich twee jaar na zijn komst naar Parijs duidelijk nog altijd in een rechts-extremistische denkwereld op.’
In 1938 publiceert hij in de Revue Montalembert zijn eerste grote politieke tekst, gewijd aan de Anschluss.
'Voor een jongeman van 22 toont dat artikel een verbluffende rijpheid en kennis. Hij is verbazingwekkend behendig in het hanteren van begrippen. Maar die lange uiteenzetting is tegelijk dubbelzinnig. Uiteraard veroordeelt Mitterrand de Anschluss; maar hij doet dat in een paar regels aan het eind, en op een manier die haast niet elliptischer kan.’
Dat is ook de tijd waarin hij verliefd wordt op Marie-Louise Terrasse, de latere Catherine Langeais. Als we u mogen geloven een beslissende gebeurtenis in het leven van Mitterrand.
'Dat is echt waanzinnig. Tussen 1938 en 1941 heeft hij haar bijna 2400 brieven geschreven! In de zomer van 1941 - Mitterrand zat gevangen - is Catherine Langeais er met een ander vandoor gegaan. Dat is waarschijnlijk van kapitaal belang als je zijn reacties wilt begrijpen.’
De oorlog, de nederlaag, het krijgsgevangenkamp, die zullen ook zwaar hebben gewogen.
'Zeer zwaar. Voor het eerst ontdekt Mitterrand een andere wereld dan het beschermde milieu van kleinburgerlijk, katholiek rechts. Tot dan toe kende hij de armen alleen vanuit zijn positie van rijke. Als student had hij een liefdadigheidsgenootschap voorgezeten. Maar tijdens zijn diensttijd en later tijdens de oorlog ontdekt hij andere persoonlijkheden, gevoelswerelden en politieke overtuigingen.’
Hij ontmoet er ook 'de man van zijn leven’, Georges Dayan. Een jood.
'Ze leren elkaar kennen in 1938, tijdens de militaire dienst. Dayan is de eerste jood en de eerste linkse figuur die hij leert kennen. Er was meer dan vriendschap tussen hen, het was een ware hartstocht.’
Hoe kon Dayan het rechts-extremistische activisme van zijn vriend verdragen?
'Dayan had niet het gevoel dat Mitterrand hem verraadde. Hij had een complexe persoonlijkheid ontmoet die hij begreep en van wie hij hield. De twee hadden samen oorlog gevoerd, dat laat onuitwisbare sporen na.’
In de entourage van Mitterrand bevinden zich talrijke antisemieten, en Dayan…
'Mitterrand vindt het onverdraaglijk wanneer hij van antisemitisme wordt verdacht. Hij verkeerde vanwege mijn vragen op dat punt in de mening dat ik die verdenking koesterde. Het was de enige keer dat ik bij hem getergdheid bespeurde: “Laat u niet op het verkeerde spoor brengen. Ik ben nooit antisemiet geweest.” Daarentegen antwoordde hij duidelijk provocerend op mijn vragen over Rene Bousquet, de politiechef van het Vichy-bewind. Hij had het over diens “uitzonderlijke kaliber” en droeg elementen aan waarmee ik mijn onderzoek kon voortzetten.’
De Mitterrand die u beschrijft na zijn ontsnapping uit krijgsgevangenschap is overigens wel aanhanger van het Vichy-bewind.
'Het is belangrijk hier de context in het oog te houden: Mitterrand verliet het civiele leven in 1938 om in militaire dienst te gaan; hij raakte in de oorlog verzeild, en hij eindigde als gevangene. In januari 1942 komt hij in Vichy aan. Zijn oordeel over Petain: een voortreffelijk man. In zijn ogen is de maarschalk - de overwinnaar van Verdun - nog de minst slechte oplossing voor Frankrijk, en de beschermer der gevangenen. Ideologisch gezien staat Petain hem niet tegen.’
Maar waarom die haast om zich bij Vichy aan te sluiten?
'Omdat hij de verloren tijd wil goedmaken en omdat in Vichy alles gebeurt. Dank zij zijn familierelaties krijgt hij een baantje bij het Franse Strijderslegioen, een van de voornaamste propaganda-instrumenten van de Nationale Revolutie. Als kleine beambte in een documentatiecentrum, in feite een inlichtingendienst, stelt hij fiches op over “antinationale” machinaties. Een dergelijke betrekking vormde voor hem geen enkel probleem!’
Hebt u sporen teruggevonden van dat werk, voornamelijk gewijd aan de activiteiten van communisten en vrijmetselaars?
'Nee, niets, geen enkele fiche.’
MITTERRAND NAM ontslag bij het Legioen een paar dagen nadat Pierre Laval was teruggekeerd aan het hoofd van de regering. Is dat het begin van een bewustwording?
'Zeker niet. Voorjaar 1942 was hij nog geen tegenstander van Laval. Later wordt hij dat in hevige mate. Maar hij verklaart zijn vertrek bij het Legioen met grote eerlijkheid: hij voelt zich er nutteloos. In mei 1942 begint hij met clandestiene acties om voortvluchtigen te helpen en gaat hij deel uitmaken van een groepje dat valse papieren vervaardigt en verstrekt.’
Het debuut van Mitterrand als verzetsman?
'Nee, het gaat daarbij nog niet om verzet. Wel treedt hij in contact met anti-Duitse onderduikers, zij het met goedkeuring van mensen rond de maarschalk. Wanneer hij toetreedt tot het Commissariaat voor de Reclassering van Gevangenen wordt hij belast met de propaganda in het niet door de Duitsers bezette deel van Frankrijk. Hij neemt ook deel aan de oprichting van het Centrum voor Bijstand aan de Krijgsgevangenen uit het departement waar de Vichy-regering zetelt. In die hoedanigheid ontmoet hij op 15 oktober 1942 Petain. Zijn vertrouwen in de maarschalk is ongeschokt. Begin 1943 schrijft Mitterrand nog in de “weldenkende” bladen. Maar ongemerkt begint hij afstand te nemen. Hij gruwt van de collaboratie. Het antisemitisme is hem vreemd.’
Hij moet dus weinig hebben van het antisemitische beleid van Vichy? De status die de joden wordt verleend keurt hij af?
'Nogmaals, hij is geen antisemiet, daarvan ben ik overtuigd. Ik heb geen woord gevonden dat het tegendeel kan onderbouwen. Maar ik heb evenmin iets gevonden waarin hij bijvoorbeeld de status van de joden aan de kaak stelt. Hij is ongevoelig voor het hele probleem, alleen de problemen van de gevangenen houden hem bezig.’
Hoe vindt dan ten slotte de omslag naar het verzet plaats?
'Het is een geleidelijke ommezwaai. Na in 1942 clandestiene acties te hebben gevoerd ten gunste van de gevangenen en ontsnapten, doet de ontscheping van de geallieerden in Noord-Afrika en de invasie van de Duitsers in de vrije zone bij Mitterrand en zijn vrienden nieuwe vragen rijzen. De hele leiding van het Commissariaat voor de Reclassering van Gevangenen - Mitterrand inbegrepen - neemt op 14 januari 1943 ontslag nadat Maurice Pinot, de commissaris, door Laval uit zijn ambt is ontzet. Daarop gaat Mitterrand actief deelnemen aan de strijd tegen de nieuwe commissaris, Masson, een collaborateur die eist dat het Commissariaat zijn maatschappelijke activiteiten opgeeft om zich volledig voor de politiek van Laval in te zetten. Naast deze actie, die niet als verzetshandeling kan worden gekenmerkt, laat hij zich vanaf februari-maart 1943 in met nieuwe clandestiene activiteiten. Hij legt contacten met de ORA, de door generaal Giraud opgerichte verzetsorganisatie van oud-kaderleden van het leger dat de wapenstilstand heeft getekend. Meer en meer raakt hij bij het verzet betrokken. Hij neemt de verzetsnaam Morland aan, zonder overigens alle banden met het kabinet-Petain te verbreken. Zijn bravourestuk vindt half november 1943 plaats. Alleen, zonder zijn vrienden te raadplegen maar met instemming van de ORA, reist hij naar Londen en Algiers om erkenning te verkrijgen voor zijn verzetsbeweging bij de generaals De Gaulle en Giraud. Het was een rake zet, want de Duitsers stonden op het punt hem aan te houden. Die reis naar Londen en daarna naar Algiers is een doorslaggevend moment in het leven van Mitterrand. Hij heeft iedereen voor een voldongen feit gesteld en is al spoedig de onbetwiste leider van het gevangenenverzet.’
Wat niet wegneemt dat Mitterrand in de zomer van 1943 wordt onderscheiden met de strijdbijl die het Vichy-bewind symboliseert.
'Dat is het bewijs dat hij nog niet alle schepen achter zich heeft verbrand. Hij is verzetsman zonder daarom al zijn Vichy-spullen in de kast te hebben gehangen. Zijn verzet is nog niet tegen Petain gericht. Zonder blikken of blozen heeft hij een onderscheiding aangevraagd die hem van pas kon komen bij zijn clandestiene activiteiten. En hij heeft de onderscheiding wel degelijk gedragen.’