29 november 2019. Pro-democratie-demonstranten voor het Britse consulaat in Hongkong. Sommigen tonen de afbeelding van Simon Cheng, de consulaat-werknemer die door China werd gearresteerd en naar Engeland vluchtte © Nicolas Asfouri / AFP / ANP

Met afgrijzen ziet Simon Cheng (30) hoe het net zich sluit om politici, academici en actievoerders die op de barricades stonden in de strijd voor de vrijheden van de Hongkongers. Eén voor één worden ze berecht en opgesloten, als ze niet al naar het buitenland zijn vertrokken. Cheng, activist tegen wil en dank, is een van de medeoprichters van ‘Hong Kongers in Britain’. De organisatie biedt hulp aan mensen die met een bno-visum naar Engeland komen om een nieuw leven te beginnen.

Hongkongers die voor 1 juli 1997 zijn geboren – de Britten droegen de kroonkolonie toen over aan China – kunnen vanaf 31 januari online zo’n visum aanvragen, ook voor gezinsleden. Ze krijgen een werkvergunning voor vijf jaar en komen daarna in aanmerking voor de Britse nationaliteit. Half maart stond de teller al op 27.000 aanvragen (recentere cijfers zijn niet beschikbaar). Beijing is woedend over deze ‘grove inmenging in Chinese aangelegenheden’ en dreigt met repercussies.

De Britse regering gaat ervan uit dat er in totaal ruim driehonderdduizend Hongkongers richting Engeland zullen komen. ‘Maar ik denk dat het er veel meer zullen zijn’, zegt Cheng via Zoom. Met zijn Taiwanese vriendin woont hij in een bescheiden appartement vlak bij het Royal Park. Ze leefden een tijd van spaargeld; inmiddels heeft zijn vriendin een baan bij een bank en werkt Cheng als freelancer.

Hij kwam in december 2019 aan in Londen en stortte zich meteen vol overgave op zijn nieuwe leven. ‘Er was gelukkig nog geen corona en Londen was in kerstsfeer. We winkelden in Regent Street, gingen naar een kerstconcert in de Royal Albert Hall, naar de kerk in onze buurt en de pubs waren open. Het hielp me om de zinnen te verzetten.’ Cheng, geboren en getogen in Hongkong, werkte daarvoor twee jaar voor het Britse consulaat als handelsattaché. Hij was getuige van de massademonstraties in Hongkong toen hoofdbestuurder Carrie Lam – ‘de marionet van Beijing’ – de uitleveringswet wilde invoeren. Hongkongers zouden ook in China kunnen worden berecht. Zeker twee miljoen mensen – jong en oud – gingen uit protest de straat op. Op verzoek van het consulaat bracht Cheng verslag uit van de demonstraties.

In augustus 2019 reisde hij met de trein naar een zakelijke conferentie in Shenzhen in China, net over de grens met Hongkong. Naast het afhandelen van zakelijke beslommeringen bezocht hij daar ook – met medeweten van het consulaat – de familie van een vriend die was gearresteerd tijdens een van de demonstraties. Dat bleef niet onopgemerkt. Op de terugweg werd hij in Hongkong opgepakt op Kowloonstation door drie Chinese agenten in burger en teruggestuurd naar China. De autoriteiten hielden hem vijftien dagen vast op een geheime plaats en mishandelden hem. Cheng werd vastgebonden op een stoel, geslagen en aan kettingen opgehangen. Ook moest hij het Chinese volkslied zingen om wakker te blijven en de verhoorders trokken zijn smartphone met beelden van de demonstraties leeg.

Inmiddels waren de Britten op de hoogte van zijn detentie en Cheng werd wereldnieuws. Dat bespoedigde zijn vrijlating. Maar eerst werd hij gedwongen tot een bekentenis. Hij moest op video verklaren dat hij zijn moederland had verraden en dat hij een prostituee had bezocht, wat officieel is verboden in China. Dit is een beproefde tactiek als de Chinese autoriteiten iemand aan de schandpaal willen nagelen. Ook werd hij beschuldigd van opruiing.

Eenmaal terug in Hongkong deed hij zijn relaas op het consulaat om linea recta naar Taiwan uit te wijken met zijn vriendin. ‘Ze wilden mijn carrière, mijn reputatie en mijn toekomst ruïneren ook al had ik niets illegaals gedaan’, vertelt Cheng. ‘Ik noemde mezelf Chinees, ik sprak me niet uit voor een onafhankelijk Hongkong, ik stond niet op de barricades en was geen activist. Maar door wat er is gebeurd ben ik dat wel geworden.’

Uiteindelijk gaven de Britten hem een visum op humanitaire gronden. De angst over zijn detentie zat diep en eenmaal in Londen kreeg Cheng psychologische begeleiding van het Britse leger. Die wordt ook gegeven aan teruggekeerde militairen om te voorkomen dat ze na hevige gevechten een posttraumatische stressstoornis ontwikkelen. ‘De eerste maanden in Engeland wist ik zeker dat de Chinese geheime dienst me nog steeds in de gaten hield. Nu kan ik dat beter loslaten.’

Cheng moest het contact verbreken met zijn ouders om hen niet in een benarde positie te brengen. ‘Ze zijn te oud om met dit soort zaken te kunnen dealen. In ons laatste telefoongesprek vroeg ik mijn moeder of ze lastig werd gevallen. Ze antwoordde diplomatiek: “En als dat zo zou zijn, zou jij daar iets aan kunnen veranderen?” Toen wist ik dat de autoriteiten via haar informatie over mij probeerden los te krijgen.’ Nu hoort hij zo nu en dan via een familielid in Australië hoe het met ze gaat.

Inmiddels heeft Cheng zijn handen vol aan ‘Hong Kongers in Britain’. Regelmatig geeft hij webinars voor mensen die de oversteek willen wagen, ook werkt hij samen met een instantie voor geestelijke gezondheid waar Hongkongers in psychische nood terecht kunnen. En hij overlegt met het Britse Home Office over problemen van nieuwkomers. ‘Duizenden Hongkongers zijn al eerder naar Engeland gevlucht met een tijdelijk visum: Leave Outside the Immigration Rules. Ze willen aan de slag maar bedrijven denken ten onrechte dat deze mensen geen werkvergunning hebben. Het Home Office heeft dat inmiddels rechtgezet. Ook is de ban opgeheven op uitkeringen voor Hongkongers met een visum. Schrijnende gevallen en families die in grote financiële problemen komen zullen toch worden geholpen. Dat was een van onze speerpunten.’

Cheng had de oversteek net op tijd gemaakt, want in het voorjaar van 2020 gingen veel landen op slot door Covid-19. Ook in Hongkong werden strenge veiligheidsmaatregelen genomen en de demonstranten moesten hun verzet staken. Het virus dompelde de wereld in chaos en landen hadden hun handen vol aan hun eigen problemen. Beijing zag zijn kans schoon om voorgoed een einde te maken aan de onrust in de stad en de ondermijning van het pro-Chinese gezag. Eind juni werd de Nieuwe Nationale Veiligheidswet in Hongkong ingevoerd, zonder consultatie van de rechterlijke macht of goedkeuring van het parlement. In juli werden de verkiezingen voor de Wetgevende Raad – vergelijkbaar met ons parlement – met een jaar opgeschort. De autoriteiten gebruikten het veiligheidsrisico als excuus. Maar de echte reden was angst voor een overwinning van de pro-democraten.

Met het virus zag Beijing zijn kans schoon om voorgoed een einde te maken aan de onrust

De verkiezingen worden nu pas in december gehouden. Ook gaat het kiesstelsel op de schop. Een speciale commissie zal bepalen of kandidaten wel patriottistisch genoeg zijn om mee te mogen doen. En onafhankelijke kiezers mogen nog maar twintig (het was 35) van de negentig leden van het parlement kiezen, om te voorkomen dat pro-democraten nog een rol van betekenis zullen spelen. En zo wordt de democratie vakkundig om zeep geholpen. De maatregelen betekenen het einde van het concept ‘Een land, twee politieke systemen’ en van de semi-autonome status van Hongkong die Engeland en China waren overeengekomen tijdens de machtsoverdracht.

De Veiligheidswet bestraft daden van terrorisme, subversie, afscheiding en ‘het onderhouden van geheime banden met buitenlandse mogendheden’ en blijkt een veelkoppig monster te zijn dat alles en iedereen lijkt op te slokken. Het onderwijs, de pers, de onafhankelijke nieuwszender rthk, e-mails en berichten op sociale media: niets is veilig voor de draconische wet.

‘Hongkong wordt nu een gewone Chinese stad’, zegt Victoria Tin-bor Hui. Ze is professor politicologie aan University of Notre Dame in de Verenigde Staten en ze houdt een website bij over alle ontwikkelingen in ‘haar’ stad. Tot in 2017 reisde ze heen en weer tussen Hongkong en de VS. ‘Maar het werd me toen al duidelijk dat China de vrijheden steeds meer zou inperken. Dat het echter zo snel zou gaan en zulke rigoureuze vormen zou aannemen, had niemand voorzien.’ Door haar commentaar op Beijing en haar kritische artikelen staat ze inmiddels op ‘de zwarte lijst’ en loopt ze een groot risico te worden opgepakt als ze terugkeert.

Ook Hui denkt dat het aantal mensen dat wil vertrekken uit Hongkong – en daarvoor de financiële middelen heeft en de flexibiliteit – veel groter is dan driehonderdduizend. De uittocht zal een braindrain veroorzaken. ‘Ik verwacht dat mensen die vertrekken hun Hongkong-identiteitskaart of Chinese paspoort zullen verliezen evenals hun stemrecht en andere burgerrechten’, zegt ze. China zal hun vertrek niet over zijn kant laten gaan. ‘Hongkongers die niet genoeg houden van het moederland, noch van de Chinese Communistische Partij (ccp), vervangt Beijing graag door hoogopgeleiden uit China zelf. Zij hebben nu ook diploma’s van prestigieuze universiteiten in het buitenland, spreken perfect Engels en passen wél in het systeem.’

Behalve van een braindrain zal er ook sprake zijn van een kapitaalvlucht. Bloomberg, gespecialiseerd in data over financiële markten, voorspelt dat Hongkongers die naar Engeland vertrekken alleen dit jaar al voor negentien miljard dollar aan bezit zullen verkopen.

Hongkong is voor China niet langer de kip met de gouden eieren. Dankzij voortdurende economische groei in China zelf heeft het land flinke financiële reserves opgebouwd, stelt Hui. ‘Beijing kan een kapitaalvlucht dus wel opvangen. President Xi heeft maar één doel en dat is totale controle; alleen “patriotten” mogen Hongkong nog besturen. Ook is er een nieuwe wet die bepaalt dat alle ambtenaren en politici voortaan niet alleen trouw zweren aan de grondwet maar ook loyaliteit aan de ccp. En daarmee wordt elk kritisch geluid in de kiem gesmoord, want een politicus die in de toekomst iets doet wat Beijing niet zint, kan worden beticht van meineed en worden vervolgd.’

En zo worden de duimschroeven steeds strakker aangedraaid. Begin februari werden 47 politici gearresteerd – onder wie ook de jurist en activist Benny Tai – omdat ze hadden meegedaan aan onofficiële voorrondes voor de verkiezingen. Ze worden beschuldigd van ‘samenzwering om ondermijning van het gezag te plegen’ en zitten een gevangenisstraf uit. ‘Het is angstaanjagend’, zegt Hui, ‘de autoriteiten zullen niet rusten voordat ze de hele oppositie hebben opgesloten. En van het buitenland hebben ze niets te vrezen. Effectieve sancties ten aanzien van Hongkong die zowel door Amerika als Europa worden gesteund blijven uit en China voelt zich oppermachtig.’

Uitzicht op Hongkong vanuit Britannia Study, de organisatie die Hongkongers begeleidt om naar Groot-Brittannië te gaan © Kin Cheung / AP / ANP

Het is angstaanjagend én verstikkend, vinden de geliefden Kiki Wong en Tombo Fang (hun namen zijn uit veiligheidsoverwegingen gefingeerd), die nog in Hongkong wonen.

Fang: ‘Op het eerste gezicht gaat het leven hier gewoon zijn gang maar onder de oppervlakte schuilt wanhoop. Vooral jonge mensen zijn woedend en gedeprimeerd. Ze zien de toekomst somber in. Ze kunnen die gevoelens echter niet meer uiten want dat wordt meteen afgestraft.’

Bovendien misbruiken de autoriteiten Covid-19 om mensen steeds meer te controleren. Wong: ‘Als ik bijvoorbeeld uit eten wil moet ik verplicht een app met mijn persoonsgegevens downloaden op mijn smartphone en die laten scannen. Als er nieuwe besmettingen zijn kunnen de autoriteiten makkelijker contactonderzoek doen, maar ondertussen weten ze ook precies waar ik wanneer ben geweest. Die gegevens kunnen ze makkelijk misbruiken als ze me ergens van willen beschuldigen. Dat voelt heel onveilig.’

Vanaf 1 augustus komt er een slot op Hongkong. Voor mensen die weg willen dringt de tijd dus

Wong en Fang wonen samen in een fijn appartement en hebben beiden een goede baan in de reclamewereld. Maar het verlangen naar de persoonlijke vrijheid zoals ze die kenden weegt zwaarder dan de zekerheden die ze hebben opgebouwd. Ze hakten de knoop door en vroegen werkvergunningen aan voor Taiwan. De procedure loopt nog.

‘Emotioneel gezien was het een moeilijke beslissing en ik voel me ook bezwaard’, zegt Fang. ‘Ik heb toch het gevoel dat ik de strijd opgeef en mensen achterlaat die niet weg kunnen.’ Wat hielp bij het besluit was de steun van zijn moeder. ‘Zij is ook pro-democratie en heeft me gestimuleerd om te vertrekken. Wel moest ik mijn moeder beloven dat ze naar Taiwan kan komen zodra we onze draai hebben gevonden.’

In 2020 verdubbelde het aantal aanvragen van Hongkongers voor verblijfsvergunningen en werkvergunningen in Taiwan. Het is ook hun eerste keuze. Fang: ‘Het is een democratie en we delen dezelfde taal en cultuur. De Taiwanezen en Hongkongers hebben dezelfde vijand, China, en dat schept een band.’ Taiwan is betaalbaar. Maar mocht het toch niet lukken met die werkvergunning, dan wordt het Engeland; Fang bezit al een bno-paspoort.

Ook veel vrienden vertrekken. Wong: ‘Sommigen hebben al kinderen en zij vrezen de nationalistische manier van lesgeven die nu verplicht is in Hongkong. Kinderen moeten Mandarijn leren in plaats van Kantonees, ze moeten elke dag het Chinese volkslied zingen en bepaalde lessen worden gecensureerd. Een aantal historische gebeurtenissen is al taboe.’ Studenten worden eveneens gehersenspoeld. Op universiteiten wordt het vak Liberal Science, dat studenten leert onafhankelijk te denken, vanaf augustus verboden omdat het vooral zou aanzetten tot ‘lastig gedrag’. Het wordt vervangen door het vak (goed) burgerschap en sociale ontwikkelingen.

Daarnaast is er sprake van een gevreesde ‘zuivering’ in het onderwijs. Leraren en professoren moeten voortaan op hun woorden passen, want wie een kritische houding ten aanzien van China aanneemt of een discussie aanjaagt, loopt het risico te worden aangegeven bij de autoriteiten. Daarna volgt ontslag. Dat is al enkele leraren overkomen, tot groot afgrijzen van de onderwijsbond hkptu.

Alles ligt in Hongkong onder het vergrootglas van de autoriteiten. ‘Zelfs in Chinese steden als Shanghai en Shenzhen zijn mensen op dit moment vrijer dan hier’, schampert Fang. Hij troost zich met de gedachte dat het altijd erger kan, zoals in Myanmar, waar nu een gewapende strijd woedt tussen het leger en burgers. Hij heeft groot respect voor de demonstranten die daar opstaan tegen de dictatuur.

Dat het vertrek van mensen als Kiki Wong en Tombo Fang de autoriteiten toch niet ongevoelig laat, blijkt uit nieuwe maatregelen. Vorige week werd bekend dat er een slot op de stad komt. Vanaf 1 augustus mag het immigratiebureau in Hongkong mensen verbieden de stad te verlaten of te bezoeken. Daar is geen juridische procedure voor nodig. Voor mensen die weg willen dringt de tijd dus.

Ook prominente Hongkongers zijn not amused over de exodus en proberen die te ontmoedigen. Vooral de vooraanstaande journalist Yonden Lhatoo van de South China Morning Post maakt het bont in een tendentieus filmpje dat direct is gericht aan jongeren. Hij noemt het visumaanbod van de Britten een ‘politieke schijnvertoning’. Hij attendeert op het harde bestaan in Engeland dat zwaar gebukt gaat onder de gevolgen van de epidemie en grote werkloosheid. Het succesvolle vaccinatieprogramma laat hij buiten beschouwing.

Hij waarschuwt tegen het racisme in Engeland dat vooral gericht zou zijn tegen mensen met een Chinees uiterlijk. ‘Mensen zullen naar je spugen op straat en je in je gezicht slaan en roepen dat je de ziekte mee terug moet nemen naar je eigen land!’ En hij wijst op alle verworvenheden die Hongkongers zullen kwijtraken: ‘Lage belastingen, nauwelijks misdaad, toegankelijke gezondheidszorg, goed transport; je kunt dit allemaal vaarwel kussen als je vertrekt. Als je straks diep teleurgesteld zal zijn in Engeland en verschrikkelijk graag wil terugkeren naar Hongkong, laten we dan hopen dat Beijing welwillend genoeg zal zijn om je weer toe te laten zonder vergeldingsmaatregelen.’

Terug naar Simon Cheng. Heeft hij in Londen agressie en discriminatie ervaren?

‘Ik liep een keer door een voetgangerstunnel en werd uitgescholden voor “vieze Chinees” door een blanke man met een zwarte vriend. Hij hield zich muisstil. Ik heb de blanke man voor racist uitgemaakt en gedreigd te politie te bellen. Toen liet hij me met rust. En ik werd op een nauw paadje een keer gepasseerd door een blank gezin waarvan ik niet genoeg afstand kon houden. “Fuck off!” riep de vader naar me. Maar verder heb ik vooral goede ervaringen met buurtbewoners, de mensen die ik heb ontmoet en de collega’s van mijn vriendin. Ik voel me hier nu echt thuis.’

Ondanks de lockdown geniet Cheng van de parken in Londen, de vrijheid, het gematigde klimaat, het beste Indiase eten van de wereld en hij is zelfs gaan houden van Engels ontbijt met spek en worstjes. ‘Maar ik kan nog niet zeggen of ik hier voorgoed zou willen blijven. Ik houd toch hoop dat ik ooit weer terug kan naar een vrij Hongkong. Dat geldt ook voor de Hongkongers in de VS, Taiwan en Australië met wie ik contact heb. Wij moeten de vlam nu brandend houden.’