‘ik weet niets van opera’

Zhang Yimou, China’s beroemdste cineast, presenteert op het komende festival in Cannes zijn nieuwste film: ‘Three Men and a Woman’. Tevens debuteert hij dit jaar als operaregisseur met Puccini’s ‘Turandot’. In Italië. Want de Chinese autoriteiten moeten er niets van hebben.
PEKING - Het leek de afgelopen maanden even heel goed te gaan met Zhang Yimou. Three Men and a Woman (You hua hao hao shuo), de nieuwste film van China’s beroemdste en misschien ook meest geplaagde regisseur, is verrassend vlot en redelijk ongeschonden door de censuur gekomen en goedgekeurd voor zowel binnenlandse als internationale distributie. Dat betekent dat de film volgende maand op het filmfestival van Cannes te zien is.

Verder zal Zhang Yimou in juni op het Maggio Musicale Fiorentino Festival zijn debuut als operaregisseur maken met Puccini’s Turandot. Er bestaan zelfs plannen om deze produktie later dit jaar op te voeren voor de muren van het voormalig keizerlijk paleis in Peking.
Zhang Yimou is dan ook in een uitstekende bui als ik hem ontmoet. Hij praat onbekommerd honderduit over zijn operadebuut in Italië, het Verboden-Stadproject, en vooral zijn nieuwe film. ‘Films maken in China is normaal gesproken altijd ellende’, lacht hij. 'Ik ben altijd blij als alles rond is, want elke keer weer moet je van allerlei instanties goedkeuring krijgen. Maar ik moet zeggen dat het ditmaal opvallend gemakkelijk ging.’
Zhangs opluchting over de vlotte gang van zaken bij de censuurbureaus is begrijpelijk. Zijn relatie met de Chinese autoriteiten is over het algemeen uiterst moeizaam. Van zijn acht films haalden er twee nooit de Chinese filmzalen, en twee andere alleen na veel vertraging en tegenwerking. Het dieptepunt kwam in 1994, toen Zhang Yimou Huo zhe (Life Times) maakte, een film over het droeve lot van een Beijing-gezin na de 'bevrijding’ van 1949. De autoriteiten vonden Zhangs commentaar op het communistische regime absoluut onverteerbaar. Het werd hem verboden de film in China of waar dan ook uit te brengen, maar de regisseur trok zich van dit verbod niets aan en liet Huo zhe alsnog naar Cannes smokkelen, waar hij enthousiast werd onthaald en de prijs voor de beste regie kreeg.
De autoriteiten waren laaiend en namen als straf de paspoorten van Zhang Yimou en Gong Li - hoofdrolspeelster van de film en toenmalig levenspartner van de regisseur - in beslag. Enige tijd later kreeg Zhang Yimou zijn paspoort weer terug, maar toen zijn volgende, politiek meer acceptabele film Shanghai Triad op het New York Festival van 1995 zou worden vertoond, adviseerden de Chinese autoriteiten de regisseur om niet naar de Verenigde Staten af te reizen. In New York werd ook de documentaire De poort van de Hemelse Vrede van Carma Hinton vertoond, en hoewel deze film over de opstand van 1989 zich zeer kritisch uitliet over het democratisch gehalte van de studentenbeweging, vond de Chinese overheid Zhang Yimous aanwezigheid op het festival ongewenst. Hem werd dringend 'aangeraden’ het festival te mijden.
Zhang Yimou wist al vroeg dat het leven in de Volksrepubliek niet gemakkelijk is. Hij werd geboren in 1950, een jaar na de overwinning van de communisten, in een gezin met sterke Kuomintang-sympathieën. Zijn vader was een voormalig majoor van het nationalistische leger, een oom was met Chiang Kaishek uitgeweken naar Taiwan, en een andere oom werd postuum beschuldigd van spionage voor de Kuomintang. In het politiek paranoïde, communistische China was dit ruim voldoende om Zhang Yimou al bij zijn geboorte als politiek verdacht te beschouwen. Ofschoon hij goed was op school, was het hem sinds dat moment duidelijk dat hij door zijn verdoemde sociale achtergrond nooit bij de rest van de kinderen zou horen, en altijd een buitenbeentje zou blijven.
In 1956 was Zhang Yimous Kuomintang-achtergrond weliswaar riskant, maar tien jaar later - toen de Culturele Revolutie uitbrak - werd het echt desastreus. Plotseling werd Zhang van de middelbare school gehaald, en moest hij onder primitieve omstandigheden op het platteland gaan werken. Na drie jaar werd hij overgeplaatst naar Textiel Fabriek Nummer 8 in Xianyang, waar hij zeven jaar zou blijven werken als sjouwer en schoonmaker.
OM ZIJN EERSTE fotocamera te kunnen kopen, verkocht Zhang Yimou zijn bloed aan een bloedbank. Een Seagull-camera (Made in China) kostte tijdens de Culturele Revolutie 186 yuan, en Zhangs maandsalaris was maar dertig yuan. 'Van dat geld kon ik maar vijf yuan sparen, dus reken maar uit’, zegt hij er nu laconiek over. Na een paar keer bloed te hebben gegeven, en met hulp van zijn moeder, kon hij de begeerde camera aanschaffen. Hij leerde zichzelf de beginselen der fotografie uit oude prerevolutionaire boeken. In de slaapzaal van de fabriek, onder een grote tafel afgedekt met een zwarte doek, improviseerde hij een donkere kamer. Zhang maakte al snel naam als fotograaf.
In 1978, na de Culturele Revolutie, toen de maatschappij weer langzaam overeind krabbelde na tien jaar geïnstitutionaliseerde chaos, en ook het universiteitsleven weer langzaam op gang kwam, stuurde Zhang zijn beste foto’s naar de Peking Filmacademie, in de hoop toegelaten te worden tot de regisseursopleiding. Tot zijn grote teleurstelling bleek hij met zijn 27 jaar echter veel te oud om nog hoger onderwijs te mogen volgen.
Niettemin ging Zhang in beroep bij het ministerie van Cultuur, met het argument dat hij door de Culturele Revolutie - dus buiten zijn schuld om - tien jaar van zijn leven had verloren. Opvallend genoeg werd de redelijkheid van zijn bezwaarschrift onderkend en werd Zhang alsnog tot de academie toegelaten.
Eenmaal aangenomen op de filmacademie ontmoette Zhang Yimou onder anderen Chen Kaige, Tian Zhuangzhuang en Zhang Yunzhao. Samen zouden ze bekend worden als de vijfde generatie Chinese filmmakers.
Na zijn afstuderen maakte Zhang Yimou naam als cameraman, onder meer voor Chen Kaige’s Yellow Earth en als acteur in The Old Well. In 1987 debuteerde hij als regisseur met Het rode korenveld, waarvoor hij de Gouden Beer van het filmfestival van Berlijn 1988 ontving. Het rode korenveld draaide wekenlang in de westerse filmhuizen, en hoofdrolspeelster Gong Li werd een superster. Zhang Yimou en Gong Li maakten nog zes films samen. Three Men and a Woman is Zhangs eerste film zonder zijn voormalige geliefde.
'THREE MEN and a Woman’, vertelt Zhang Yimou, 'is een komische film over het hedendaagse China, over het moderne leven in de Volksrepubliek en de vele razendsnelle maatschappelijke veranderingen. Over tegenstellingen in de samenleving, maar toch eigenlijk vooral over geld. Het verhaal op zich is niet echt belangrijk. Grof gezegd gaat het over twee mannen die tegen wil en dank met elkaar te maken krijgen, wat leidt tot allerlei absurde misverstanden. De film is een commentaar op het moderne haastige leven. Misschien is het zelfs wel geen verhaal, maar meer een situatieschets. Iedereen in China lijkt heden ten dage bezeten van geld en wil zo snel mogelijk rijk worden. Mensen denken te weten dat dat kan, want ze hebben het anderen al zien doen, maar eigenlijk weten ze niet hoe het moet. Dus iedereen rent maar als een gek rond op zoek naar verborgen schatten.’
Dat klinkt niet echt als een Zhang-Yimoufilm.
'Nou, hij bevat wel degelijk mijn ideeën over mensen, maatschappij en politiek die ook in mijn eerdere films aan de orde kwamen. Maar u hebt gelijk wat betreft de stijl van deze film. Het is een levendige, snelle film. Hij is gedeeltelijk vanaf de schouder gedraaid, en dat is het publiek ook niet van me gewend. Ik denk dat de mensen wel verrast zullen zijn, maar ik verwacht dat de gewone bioscoopbezoeker het een erg leuke film zal vinden. Hij is simpel en gemakkelijk te begrijpen. Tot dusver heb ik nog geen negatieve reacties gehad. Ik verwacht echt dat het een heel populaire film wordt, en dat hij geld zal opleveren.’
In eigen land zijn uw films nooit echte publiekstrekkers geweest. Ik herinner me dat u van 'Shanghai Triad’ ook verwachtte dat hij in China populair zou worden, maar hij flopte toch behoorlijk. Wordt dit uw eerste bioscoophit in China?
'Ja, Shanghai Triad… Die is behoorlijk afgekraakt door de critici hier, en ook wel in het buitenland. Misschien hadden ze wel gelijk, en was het inderdaad een slechte film, maar u vergeet dat Het rode korenveld het echt goed gedaan heeft in de filmzalen hier. Dat was een film die erg aansloeg bij de gewone bioscoopbezoeker.’
U ZEGT DAT uw nieuwe film nogal komisch is. Vindt u een komisch verhaal een goede manier om iets te vertellen over de snelle veranderingen in de Volksrepubliek? Veel Chinezen raken door de maatschappelijke veranderingen in moeilijkheden, en zij vinden dat waarschijnlijk niet echt grappig.
'Ik neem humor erg serieus. Volgens mij moet humor altijd over iets reëels gaan, anders is er niets aan. Verder denk ik toch dat mensen in China meer bereid zijn naar een humoristisch verhaal te luisteren dan naar een heel dramatisch verhaal. Mensen willen graag lachen. Het is tegenwoordig in China zelfs in toenemende mate lastig om ernstige, dramatische kunst te maken.
Mijn eerdere films gingen over de Chinese cultuur en geschiedenis. Ze waren niet altijd even gemakkelijk te volgen en werden vaak overdreven geanalyseerd. Critici probeerden vaak geheime diepere bedoelingen te achterhalen, en er is een hoop onzin over me geschreven. Dat risico loop ik met een komische film veel minder. Three Men and a Woman is een heel duidelijke film. Het is onmogelijk om naar verborgen boodschappen te graven, want die zijn er niet. Ik moet zeggen dat dat voor mij wel een hele opluchting is.’
Denkt u dat deze film voor het publiek wel herkenbaar is als een Zhang-Yimoufilm?
'Nou, daar ben ik helemaal niet zo bang voor. Mensen zullen heus wel begrijpen dat dit gewoon een ander aspect is van mijn persoonlijkheid.’
Welke concessies heeft u moeten doen om de film door de censuur te krijgen?
'Natuurlijk zijn al mijn films het resultaat van compromissen. Als je films wilt maken in China, zul je nu eenmaal compromissen moeten sluiten. Er moet altijd wel iets aan worden veranderd. Ze eisen dat je dingen verandert, en vervolgens gaan ze vergaderen om te bepalen wat ze daar dan van vinden, en dan komen ze meestal met nóg iets. Toch heb ik niet echt veel uit deze film hoeven wegsnijden.’
Wat dan?
'Daar ga ik niet over uitweiden.’
U gaat een westerse opera regisseren. Betekent dat dat u nu ook films gaat maken in het Westen?
'Ik weet nog steeds niet hoe dat zou moeten. Ik spreek geen vreemde talen, en dan is het heel moeilijk om een buitenlandse film te regisseren. Ik heb laatst een reclamespotje voor McDonald’s geregisseerd in het Cantonees, en dan is het behoorlijk lastig als je de acteurs niet kunt verstaan. Met een opera ligt dat anders, en Turandot heeft dan nog een typisch oriëntaalse verhaallijn.’
Maar Ang Lee, die 'Sense and Sensibility’ van Jane Austen verfilmd heeft - toch een typisch Europees verhaal - heeft dat uitstekend gedaan. Niemand kan nu meer zeggen dat Chinezen onmogelijk Europese films kunnen maken. Overdrijft u de verschillen tussen de Chinese en westerse cultuur niet een beetje?
'Nou had Sense and Sensiblity ook wel een uitstekende cast en een meer dan uitstekend script. De laatste tijd denk ik inderdaad wel na over de diverse mogelijkheden in het buitenland, maar dan moet zich wel iets heel interessants aandienen.’
KUNT U IETS vertellen over Puccini’s 'Turandot’?
'Ik vind het heel interessant. Ik moet zeggen, ik weet helemaal niets van opera, behalve wat ik op televisie heb gezien. Maar ik denk dat het heel mooi wordt, hoewel het heel anders zal zijn dan wat mensen ervan verwachten. Ik heb veel uitvoeringen op video gezien, maar onze versie wordt totaal anders. Het heeft weinig met de klassieke Italiaanse opera van doen.’
Hoe bedoelt u?
'Nou, het verhaal van Turandot is nogal gewelddadig. Zingend slijpen de personages hun zwaarden om vervolgens hun vijanden aan bloederige stukjes te hakken. Dat heb ik een beetje aangepast. In plaats van expliciet geweld verwacht ik van de acteurs dat ze geweld suggereren. Gestileerd, zoals in de Peking-opera. In het origineel zingt het koor bijvoorbeeld het afgehakte hoofd van de koning toe; die scène is compleet anders geworden.
Het eind, de climax van de opera, is zelfs helemaal gewijzigd. Ik ga het je niet allemaal uitleggen, maar ik denk dat door mijn regie deze opera meer een ceremonieel, abstract en Chinees karakter krijgt. Maar kom maar kijken in Italië.’
Dat wordt wat lastig. Ik hoorde dat de opera ook in Peking opgevoerd zal worden.
'Ja, fantastisch. Als de theaterlichten dan aan gaan met de Verboden Stad als achtergrond… Prachtig. Het wordt een ongeëvenaard evenement, en we verwachten operaliefhebbers uit de hele wereld. Deze opera is al op veel historische plaatsen opgevoerd, maar hier in Peking is toch wel de top.’
TIJDENS DIT gesprek was Zhang Yimou zich nog zalig onbewust van het allerlaatste nieuws: de Chinese autoriteiten hebben zojuist de opvoering van Turandot in Peking voor zeker een jaar uitgesteld. Volgens de geruchtenmolen in Pekings artistieke kringen hoopt het Chinese gezag dat een meer ervaren operaregisseur volgend jaar de leiding van het spektakel in de Chinese hoofdstad van Zhang Yimou zal overnemen. Geïnteresseerden in Zhangs operadebuut zullen vooralsnog in juni naar Florence moeten afreizen.