Melanie Schultz van Haegen wil (even) de politiek uit 

‘Ik wil geen beroepspoliticus worden’

Kort voor het debat over het spoorboekje van de NS maakte staatssecretaris Melanie Schultz van Haegen van Verkeer en Waterstaat bekend dat ze zich na de verkiezingen niet kandidaat zal stellen voor de Tweede Kamer. Ze wil eens verder rondkijken.

Een klein jaar geleden struikelde een oude man over het stoepje van sociëteit De Witte aan het Haagse Plein. Een donkere auto die op dat moment langsreed, stopte. Er stapte een vrouw uit die bezorgd aan de man vroeg of het ging. Ze bood aan dat haar chauffeur hem naar huis bracht. De man had geen idee wie hem deze dienst wilde bewijzen.

Toevallig was ik getuige van dit voorval. De vrouw was Melanie Schultz van Haegen en het incident illustreert wat velen over haar zeggen: ze is een aardige vrouw. Daarnaast is de gebeurtenis tekenend voor wat de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat over zichzelf zegt: ‘Het gaat er niet om dat ik als persoon bekend ben.’

Inmiddels is ze met zwangerschapsverlof, dus komt ze niet met de dienstauto maar op de fiets naar het café in haar woonplaats Leiden. Het gesprek zou aanvankelijk plaatsvinden in de laatste week voor haar verlof, maar de Tweede Kamer wilde toen met de vvd-staatssecretaris praten over het nieuwe spoorboekje van de NS. Dat debat duurde langer dan gedacht. Er werd zelfs gedreigd met een motie van wantrouwen.

‘Ik had niet ingeschat dat de Kamer zo hard op dat spoorboekje zou tamboereren. Dat dit toch gebeurde, is gedeeltelijk mijn eigen verantwoordelijkheid. Ik had misschien de indruk gewekt dat zij nog iets aan dat spoorboekje konden veranderen. Maar het is niet de taak van de staatssecretaris of de Tweede Kamer het spoorboekje goed te keuren. In het recente verleden is afgesproken dat de overheid de NS afrekent op het eindresultaat. Nu wil de Kamer toch weer sturen op de input. Ik ben het daar niet mee eens. Het gaat erom of de klant tevreden is. De nieuwe dienstregeling is voor een zeer grote groep reizigers een verbetering. De Tweede Kamer richt zich op individuele gevallen. Ik vind het mijn taak het grotere belang in het oog te houden. Maar als de Kamer het anders wil, dan heeft zij natuurlijk het laatste woord.’

Na een brief met uitleg van de staatssecretaris kwam de motie van wantrouwen er niet.

Schultz (36) komt na de geboorte van haar kind gewoon terug naar Den Haag voor haar laatste maanden als staatssecretaris in een dan inmiddels demissionair kabinet, omdat er in november verkiezingen zijn. Kort voor het felle debat over het spoorboekje maakte ze bekend zich niet kandidaat te stellen voor de Tweede Kamer. Prompt kreeg ze het verwijt de politiek te verlaten om in het bedrijfsleven haar bestuurlijke ervaring te gelde te gaan maken. ‘Ja, ik las in een krant de kop: “Wat schuift zo’n Melanie nou?” Jammer dat het antwoord er niet bij stond, dan had ik dat vast geweten.’ Ze zegt het met een lach.

Vier jaar geleden werd Schultz als ‘belofte’ naar Den Haag gehaald. Bij de verkiezingen van 2003 kreeg ze bijna zestigduizend voorkeurstemmen, in haar eigen partij scoorden alleen lijsttrekker Gerrit Zalm en publiekslieveling Erica Terpstra hoger. vvd-minister Johan Remkes tipte haar en de ook als aankomend talent binnengehaalde Mark Rutte als toekomstig vvd-fractievoorzitter en daarmee als partijleider. Maar daarna is het rond haar vooral stil geworden. Tot een paar weken geleden dan. ‘Dat laatste waren oprispingen. Ik heb me inderdaad niet extern geprofileerd door met een quiz mee te doen. Dat is niet mijn favoriete bezigheid. Ik wilde vooral een goede staatssecretaris zijn. Ik vind dat me dat op bijna alle terreinen is gelukt.’

Een politicus kan zich ook profileren buiten populaire tv-programma’s of damesbladen, bijvoorbeeld door zich in het openbaar inhoudelijk met de brede politieke lijn van zijn partij te bemoeien. Maar ook dat deed ze niet: ‘Ik zie mezelf als uitvoerder. Het is veel meer aan de Tweede-Kamerleden om zich breed te profileren. Als staatssecretaris ben je bezig met honderdduizend dingen waarover het publiek nooit iets hoort, omdat er gelukkig niks misgaat. Als je als bewindspersoon ook staatsman of -vrouw wilt zijn, moet je een beeld hebben van waar het heen moet met Nederland. Dan moet je ook op internationaal terrein weten wat er speelt, moet je beslissingen kunnen nemen in een dreigende oorlogssituatie. Ik vind dit niet de fase in mijn leven om die rol te vervullen.’ Maar ze sluit zeker niet uit dat ze ooit terugkeert in de politiek, ouder en wijzer.

Schultz zit vanaf haar 24ste in de politiek. Ze wordt in 1994 eerst raadslid en vervolgens wethouder in Leiden en sinds 2002 is ze staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat. Het verwijt dat ze de politiek slechts heeft gebruikt voor haar carrière vindt ze na die twaalf jaar niet terecht. Ze stapt eruit omdat ze ‘geen beroepspoliticus wil worden’. Uit haar mond klinkt het als een angstbeeld, dat ze absoluut wil vermijden: ‘Je moet de politiek ingaan vanuit een passie. Voor mij kwam die passie toen ik in de jaren negentig merkte hoe de stad Leiden zichzelf altijd maar zag als een armlastige stad. Ik vond dat je de stad veel positiever moest neerzetten. Dan kun je investeerders aantrekken om daarmee de sociale problemen van de stad op te lossen. Dat dreef me.’

Ze is bang die passie te verliezen als ze nu haar bestuurderskunstje op een ander werkterrein nog een keer zou laten zien: ‘Politiek besturen moet meer zijn dan alleen op de tent passen, meer dan alleen het managen van de contacten, wat je als politiek bestuurder vaak doet. Ik vind dat je ook echt iets moet willen veranderen. Als je geluk hebt, krijg je misschien een volgend beleidsterrein waarbij dat kan. Maar als dat niet kan, werk je toch minder vanuit een drive.’

Haar passie in haar huidige functie is het water, of eigenlijk de strijd tegen het water. Ze praat er gedreven over en zegt dan ineens: ‘Het was een heel goede keus van prins Willem-Alexander om zich op water te richten. Iedereen lachen, toen, maar zijn vader had dat goed gezien. Ik vind dat er nog steeds te weinig aandacht is voor water. Maar echt, een watersnoodramp heeft een gigantische impact. Misschien wel groter dan een terroristische aanslag. Daarom vind ik dat water hoger op de nationale agenda moet staan. Het is tevens de reden waarom ik tegen het onderbrengen van de waterschappen bij de provincies ben, zoals er nu wel geluiden opgaan. Het geld dat de waterschappen te besteden hebben, moet dan gaan concurreren met populaire onderwerpen op de provinciebegroting. Ik wil niet dat het geld voor de dijken wegloopt.’

Is de functie van dijkgraaf dan misschien iets voor haar? ‘Mijn voorgangster is ook dijkgraaf geworden. Maar voor mij zou het toch meer van hetzelfde zijn, want dan ben je weer niet écht aan het managen. Als politiek bestuurder zeg je wat je uit een organisatie wilt krijgen, als dijkgraaf ook, maar ik wil leren hoe je dat daadwerkelijk in zo’n organisatie voor elkaar krijgt. Hoe je bijvoorbeeld met de ondernemingsraad overlegt. Hoe je een reorganisatie doorvoert. Ik denk ook dat het goed voor me is eens rond te kijken in een ander maatschappelijk veld. Om me daardoor te laten voeden, zodat ik meer oog krijg voor andere belangen dan alleen de puur politiek-bestuurskundige. Daar word je volgens mij een sterker politicus van. Mark Rutte heeft hiervoor bij Unilever gewerkt, maar ik heb eigenlijk vooral in de politiek rondgekeken.’

Dat Rutte nu de vvd-lijst aanvoert, heeft haar doen twijfelen over haar vertrek: ‘Met Mark aan het roer wordt het wel weer extra leuk.’ Ze is duidelijk een aanhanger van generatiegenoot Rutte: ‘Het is goed dat hij ons gezicht is geworden.’ Ze beaamt dat Rita Verdonk, die dit voorjaar met Rutte om het leiderschap van de partij streed, een politica is die felle reacties van sympathie of antipathie oproept: ‘Mark heeft dat niet. Hij zal een breder publiek aanspreken. Ik ben nog steeds van mening dat de vvd het niet op rechts, maar in het midden moet zoeken.’

De angst voor populisme waar voormalig fractievoorzitter Jozias van Aartsen in zijn afscheidsbrief voor waarschuwt, deelt Schultz niet. Ook hier verwijst ze naar de persoon Rutte: ‘Mark is geen populist. Maar Van Aartsen heeft gelijk dat er twee stromingen zijn. Dat zie je bijvoorbeeld aan de uitslag van de lijsttrekkersstrijd. Mark en Rita hadden bijna evenveel stemmen. Bolkestein en Van Aartsen hebben altijd die twee stromingen bediend. Dat doet Mark nu ook. Kijk maar naar het verkiezingsprogramma: we zijn vóór gratis kinderopvang én willen strenger handhaven. Ik ben niet zo bang voor een splitsing in de partij.’

Maar hebben de lijsttrekkersstrijd en de uitgesproken antipathie die Rita Verdonk bij menigeen oproept de partij dan geen kwaad gedaan? ‘Die strijd was leuk voor de pers. Maar ik zit er dichtbij en zie hoe die twee met elkaar omgaan. Dat gaat in een goede sfeer. De discussies zijn ook niet zodanig dat tussen hen sprake is van een richtingenstrijd. Natuurlijk is het wel zo dat ze ieder een andere stroming in de partij vertegenwoordigen. Als we maar elke keer de ideologische discussie blijven voeren, komen we daar wel uit. Sterker nog, dat is juist goed.’

Ook over het recente gedoe rondom de kandidatenlijst van de vvd maakt Schultz zich geen zorgen. Dat Arthur Docters van Leeuwen, voormalig procureur-generaal van Justitie, al weer is opgestapt omdat hij lager op de lijst stond dan Fred Teeven, officier van justitie, is iedereen volgens Schultz al vergeten. Maar was dat dan geen inschattingsfout van Rutte? De scoutingscommissie van de eigen partij had hem toch gewaarschuwd voor mensen als Docters van Leeuwen en ook voor voormalig journalist Ton Elias, omdat beiden de naam hebben dominant en lastig te zijn? ‘Wie dat zeggen, zijn voorzichtige mensen. Het is goed als er in een fractie politici zitten met een eigen gezicht die duidelijk aanwezig zijn. Niet allemaal natuurlijk, maar een paar kan geen kwaad. Als Mark dacht dat hij dat niet aankon, had hij ze vast niet gevraagd.’

Indirect heeft Schultz een advies voor Rutte: ‘Er wordt veel gepraat over de kloof met de kiezer. Maar daar geloof ik niet in. In het recente verleden hebben we gezien dat mensen als Pim Fortuyn en Frits Bolkestein veel aanhang hadden. Daaruit blijkt dat de kiezers helemaal geen behoefte hebben aan iemand die op hen lijkt, maar aan iemand aan wie ze de verantwoordelijkheid voor bepaalde zaken kunnen overdragen. Ze willen volgens mij ook helemaal niet overal over mee kunnen praten in burgerfora of via referenda. Ze willen een stevige figuur die ze kunnen vertrouwen, iemand bij wie je het gevoel hebt dat die het goede voor jou beslist.’

Begin oktober verwacht ze haar tweede kind. Ook haar eerste werd geboren toen ze staatssecretaris was. Op internet is er druk over gediscussieerd of dit wel kan: er twee keer zestien weken uit in zo’n baan. Dat ging niet altijd even netjes: ‘Ik vond de opmerkingen soms ongelooflijk grof. Ik realiseer me dat dit schelden een maatschappelijk probleem is: de ene keer ben ík het slachtoffer, de volgende keer de voetbalcoach. Wel vraag ik me af wat voor ongenoegen daarachter schuilgaat. Maar misschien kunnen mensen op deze manier hun agressie kwijt en werkt dat goed. De grens ligt bij enge bedreigingen.’ Daarvan heeft ze er geen gehad. Wel veel opmerkingen over haar uiterlijk: ‘Dan staat er te lezen dat ik er zo leuk uitzie. Dat hoeft voor mij ook niet zo nodig.’