‘ik wil geen penis’

STERK, ONAFHANKELIJK, vrolijk en sexy - dat zijn de eigenschappen van de power girl, een begrip dat met het wereldwijde succes van de Spice Girls weer volop tot leven is gekomen. Wees jezelf, is de boodschap die het uitdagende vijftal uitdraagt. ‘Maak lol en laat je door niemand wat vertellen.’ Het is een motto dat onder vrouwelijke tieners, de ‘doelgroep’ van de Spice Girls, zeker tot de verbeelding spreekt, zo bleek uit een kleine enquête die NRC Handelsblad hield onder fans. De antwoorden varieerden van ‘stoer en gaaf zijn’ en ‘niet huilen als iemand me pijn doet’ tot ‘veel durven’ en ‘opkomen voor jezelf’. Duidelijk is dat deze meiden niet tot een gezeglijk tutje willen opgroeien.

In de media lijkt girl power samen te vallen met de Spice Girls, maar het begrip werd voor het eerst geïntroduceerd in 1995, in het liedje ‘Girl Power’ op het album Shampoo or Nothing van Shampoo. De opgewekte en goed geoliede power van de Spice Girls smelt als sneeuw voor de zon bij de rauwe tekst van Shampoo: 'I don’t wanna be a boy, I wanna be a girl/ But I wanna do things that will make your hair curl/ I wanna play with knives, I wanna play with guns/ I wanna smash the place up just for fun.’
AL BEGIN JAREN negentig verwoordde schrijfster Helen Zahavi de heimelijke en minder behaaglijke verlangens van jonge vrouwen in Dirty Weekend, een roman waarin de hoofdpersoon besluit dat het maar eens afgelopen moet zijn met de dagelijkse vernederingen die alledaagse mannen haar laten ondergaan. Gedurende een bloederig weekend leggen zes al even willekeurige mannen het loodje. Dirty Weekend schetst daarmee het prototype van de vrouwelijke seriemoordenaar dat in de loop van de jaren negentig zijn intrede deed in literatuur en film.
Naast deze grimmige variant van de vrouw die het heft in eigen hand neemt, staat het vrolijke en uitdagende model dat het best wordt gepersonifieerd door Madonna. 'Girls just wanna have fun’, luidt haar lijftekst. En macht. 'Madonna is de eerste vrouwelijke popster die volledige controle had over haar muziek en haar imago’, meldt de All Music Guide. Dat imago was 'opzettelijk provocerend’ en 'controversieel’, meent de encyclopedie. Maar buitengewoon aantrekkelijk in de ogen van de jonge vrouwelijke fans. Een nieuw begrip deed zijn intrede: de Madonna wannabe.
Nieuw aan deze vorm van girl power is dat vrouwelijkheid en kracht worden gebundeld. Zangeres Courtney Love zegt begin jaren negentig: 'Ik wil geen penis. Ik wil een meisje zijn, ik wil rokjes en lekkere parfum dragen en dingen doen die meisjes doen. Het is niet mijn bedoeling op een jongen te lijken. Dat klinkt als een open deur, en ik zou dat niet steeds weer hoeven te zeggen.’
Het meisjesachtige wordt door vrouwelijke muzikanten op vaak humoristische manier gecultiveerd. Scheldwoorden en koosnaampjes worden omgevormd tot geuzentitels. Vrouwelijke bands kiezen namen als Bitch, Babes in Toyland, Bikini Kill, Bandit Queen of The Muffs.
Een geval apart is Rockbitch, bestaande uit vijf vrouwen en één man, dat in haar muziek niet-aflatend de vrouwelijke seksualiteit bezingt. Gekleed in leren tuigjes en kettingen en bezaaid met tatoeages brengt de band een soort pornografisch concert. Achter Rockbitch gaat een commune in Frankrijk schuil die ervan uitgaat dat 'seks de motor achter het universum’ is.
Het spel met namen keert ook terug in het gegoochel met het woord 'girl’. Aliza Sherman, oprichtster van de Amerikaanse organisatie Cybergrrl, legt uit (op www. webgrrls.nl) wat het verschil is tussen girl, grrl, gurl en grrrl. De alternatieve spellingen duiden een vrouwelijk wezen tussen meisje en vrouw aan, geïnspireerd op het cybergrrl-stripfiguurtje dat Sherman als logo gebruikt. De grrrls (drie r'en) zijn vooral in de alternatieve popmuziek te vinden, onder het kopje Riot Grrrls.
DE ZONNIGE girl power van Aliza Sherman ('A woman’s place is online!’ verwelkomt Planet Cybergrrl) gaat hand in hand met behoorlijk conservatieve denkbeelden. In een commentaar over de commotie rond de terdoodveroordeling van Karla Faye Tucker houdt Sherman een ijzeren pleidooi voor de doodstraf. De reden dat de executie van Tucker zoveel aandacht krijgt, is dat ze een aantrekkelijke vrouw is. Maar daarmee komen de slachtoffers niet tot leven, zo betoogt ze.
Het is teleurstellend om te zien hoe vaak achter gevaarlijk klinkende adjectieven buitengewoon onschuldige clubjes schuilgaan. Wie wat over het Internet surft, komt bij de power girl-sites vaak bedrogen uit. Girl*illa World is een soort online-versie van het blad Yes. Net Chick noemt zichzelf post-feministisch en biedt, net als de reguliere damesbladen, items over wonen, mode, reizen, werk en vacatures. Brillo the Invasion waarschuwt dat het 'armed and dangerous’ is, maar herbergt niets verontrustends. Charmant is de site van Foxy online ('Prepare for destruction’): zonder enig commentaar worden de do’s en don'ts uit de jaren vijftig geëtaleerd voor een vrouw die op de drempel van het huwelijk staat. Een on-Amerikaanse vorm van ironie.
Want de regels zijn meestal bloedserieus, zoals bij het Crispzine XX. Achter het veelbelovende kopje 'De macht van seks en de baarmoedervormige koektrommels’ (een van de 'lust columns’ van Karen Salmansohn) doemt een akelig truttig wereldbeeld op. Na geponeerd te hebben dat drie afspraakjes voor een vrouw het minimum en voor een man het maximum is om met iemand naar bed te gaan, gaat Salmansohn quasi-poëtisch verder: 'Als een vrouw haar benen opent, sluit het hart van de man zich op een of andere manier een beetje.’ Vervolgens haalt zij 'de afgelikte boterham’ nog maar eens van stal: 'Veel mannen lijden aan wat ik het “dr. ejaculate/mr. hyde-syndroom” noem.’
OP ZO'N MOMENT waan je je in een pre-feministische oertijd. Nee, dan de Postfeminist Playground. Deze website opent met een sexy Betty Boop-figuurtje dat de benen wijd in de lucht gooit. 'A girl with no shame’, kwaakt de begeleidende tekst. De artikelen in Monthly Mix zijn ingedeeld in vier afdelingen die worden bewaakt door zogenaamde glamatrones. Oftewel cyberbabes. Wat achter deze wulpse gastvrouwen schuilgaat, wordt onthuld in 'Meet the glamatrones’. Compleet met maten, gewicht en hobby’s worden de dames geprofileerd. Het resultaat zijn vier volkomen decadente hedonisten waar de dames van de bizarre Britse comedy Absolutely Fabulous nog een puntje aan kunnen zuigen. Tot de voorkeuren van Heather behoren: kruimels in bed morsen, naakt rondlopen, wederzijdse orale seks en een haarloze borst. Haar persoonlijke filosofie luidt: 'Laat nooit blijken hoe slim je bent tot je hem gestrikt hebt.’ Veronica stelt daarentegen: 'Echte schoonheid zit van binnen, maar het helpt om iets leuks aan te hebben.’ Zij valt op 'mannen die Chardonnay bestellen omdat ze weten hoe ze het moeten uitspreken’.
Deze vrolijke vrouwelijke baldadigheid komt uit de koker van Susannah Breslin en Lily James. In een serieuze discussie over girl power (www.tripod.com) verdedigt Breslin haar onbekommerde flirt met seks. Zij betoogt dat vrouwen lange tijd hun seksualiteit hebben moeten ontkennen om aan de rol van vrouwelijk object te kunnen ontsnappen. Seks - en seksualiteit - was een mannelijk onderdrukkingsmiddel. Daarom was de bh-verbranding een van de hoofdpunten op de feministische agenda in die dagen. Maar, zo meent Breslin, 'vandaag de dag voelen vrouwen zich sterk genoeg om zich weer iets toe te eigenen van wat verloren is gegaan op die bh-brandstapel’. Seksuele energie is voor vrouwen en mannen belangrijk, make-up en sexy kleren zijn leuk, macht en seksualiteit sluiten elkaar niet langer uit.
Ronduit woedend is de reactie van hardcore feministe Marni Davis. 'De Postfeminist Playground representeert een huidige stroming in het feminisme die zich meer bekommert om mannen dan om vrouwen’, is haar kritiek in een notedop. Natuurlijk hebben vrouwen recht op een eigen seksualiteit, maar die zit niet aan de buitenkant. Seksualiteit is een innerlijke, individuele constructie waarbij de vrouw het subject is. 'Sexy’ daarentegen is een uiterlijke, door de commercie opgelegde definitie waarbij de vrouw het object is. Door zo de nadruk te leggen op de 'fuckability’ van vrouwen slaan de postfeministen de plank volkomen mis. Girl power-vrouwen zijn geobsedeerd door de spiegel, meent Marni Davis. Ze besluit haar betoog met een citaat van Susan Faludi: 'Het is voor mij niet genoeg om in de spiegel te kijken. Ik wil uit het raam kijken - en verantwoordelijkheid nemen voor wat ik zie.’
Hoeveel bezwaren Marni Davis ook tegen deze nieuwe vorm van feminisme mag hebben, het staat vast dat zich een nieuw type vrouw heeft ontwikkeld. Een recent Brits onderzoek stelt dat 'vrouwen onder de dertig zich veel agressiever en assertiever opstellen dan voorgaande generaties, waarmee ze suggereren dat ze meer gemeen hebben met hun vaders dan met hun moeders’. Bovendien vermoedt onderzoeker Stephen McHenry dat hier sprake is van een langetermijntrend.
Kan er in dat verband gesproken worden van een Derde Feministische Golf? De term 'third wave’ wordt inderdaad gebruikt op het Amerikaanse feministische Internetbolwerk (www.feminism.com), maar dan om de hedendaagse problemen van jonge vrouwen aan te duiden. Doordat de jongste generatie meisjes direct in verband wordt gebracht met onderwerpen als incest, anorexia en tienerzwangerschap, krijgen zij automatisch weer de traditionele slachtofferrol waar de power girls zich juist aan willen ontworstelen.
WAT VINDEN Nederlandse vrouwen van deze discussie? Slaat het fenomeen girl power aan in Nederland? Is het een nieuwe feministische uiting? Irene Meijer, docente media- en vrouwenstudies aan de Universiteit van Amsterdam, hoeft over die laatste vraag niet lang na te denken: 'Met feminisme heeft het allemaal niets te maken. Girl power zoals de Spice Girls dat vertegenwoordigen, gaat over macht op basis van meisjesachtigheid: jong, grappig en vertederend. Het gaat niet over vrouw-zijn of volwassenheid, maar over rare vlechtjes en gekke bekken trekken. Eigenlijk een heel clichématig beeld van meisjes dus. En ze hebben er een dagtaak aan om aan dat enthousiaste, gezellige, leuke beeld te voldoen. Maar dat geldt net zo goed voor jongensbands als de Backstreet Boys of het inmiddels ter ziele gegane Take That.’
Meijer hekelt ook het feministische gehalte van het nieuwe type vrouw dat de huidige twintigers vertegenwoordigen: sterk, onafhankelijk, niet zeuren maar doen. Die houding is naïef, meent ze. 'Er is ongelooflijk veel ten goede veranderd voor vrouwen. Dat kan moeilijk overschat worden. Maar het is naïef om te denken dat je alles wat je bereikt aan jezelf hebt te danken. Het is een verworvenheid van het feminisme dat jonge vrouwen zo'n zelfvertrouwen hebben en geloven in hun eigen capaciteiten, maar ze houden geen rekening met politieke of maatschappelijke krachten. Het is een illusie dat je, als je maar hard je best doet, krijgt wat je wilt. Misschien even, want tot je dertigste ben je jong en veelbelovend. Hoe zelfbewust die meiden ook zijn, met feminisme heeft het niets te maken, want dat is een sociale beweging met een sterk besef van de politieke betekenis van dingen.’
HOE DENKEN JONGE ambitieuze vrouwen zelf over deze kwestie? Cindy, columniste van het tijdschrift Blvd, denkt bij girl power aan de zogenaamde Tankgirl, het no bullshit-type in camouflagebroek, dat een paar jaar geleden furore maakte. Cindy: 'Dat was puur een modeverschijnsel. Meiden die hard riepen, maar niet werkelijk iets te zeggen hadden. Feminisme gaat over politiek, maar ik vind het niet nodig om mezelf feministe te noemen, want alles is wel bereikt. De rol van het feminisme is uitgespeeld en vrouwen moeten nu hun eigen macht nemen. Als je doorzettingsvermogen hebt kun je toch alles bereiken wat je wil? Ik hoop op een dag een goede schrijver te worden, maar dat heeft weinig met mannen of vrouwen te maken.’
Daarmee lijkt ze het gevoel van haar generatie te vertegenwoordigen. Mirjam Kruishoop, een aan de weg timmerende cineaste, meent dat het feminisme nu iets individueels is. Hoewel zij onlangs door Trouw werd betiteld als een 'kunstzinnige power girl’ en haar films binnenkort worden gedraaid op het festival Riot Grrls in Den Haag, benadrukt ze dat ze zelf helemaal niet met dat soort onderwerpen bezig is. 'Blijkbaar pas ik in het beeld van anderen’, zegt ze. 'Zo werden mijn films ook vertoond op een gay en lesbian festival en werd ik geïnterviewd door Pink Media. Ik ben me er helemaal niet van bewust dat ik als vrouw films maak. Meestal zijn mijn hoofdpersonen wel vrouwen, maar dat is omdat ik via hen beter kan vertellen wat ik bedoel.’
Ook Mirjam Kruishoop heeft de ervaring dat ze kan doen wat ze wil en dat haar werk serieus wordt genomen. 'Dat geldt natuurlijk alleen voor West-Europa’, tekent ze aan. 'In Pakistan of Afghanistan is de situatie heel anders. Als ik daar zou wonen, zou ik weggaan. De filmwereld is een mannenwereld. En ik ben me ervan bewust dat ze een jonge vrouw als leuk en verfrissend ervaren. Maar dat betekent niet dat ik dingen makkelijker voor elkaar krijg. Ik win niet meer prijzen omdat ik een vrouw ben. Tijdens het laatste filmfestival in Rotterdam heb ik de Tiger Award niet gewonnen.’
NET ALS DE filmwereld is het clubcircuit een mannenaangelegenheid. Maar ook Karlijn, vaste dj in de Mazzo in Amsterdam, heeft nooit tegenwerking ondervonden. 'Als je het als vrouw heel goed doet, geeft dat misschien wel iets extra’s, maar het gaat om de kwaliteit van de muziek. De rest is show eromheen. Natuurlijk ben ik wel eens ernstig lastiggevallen, maar dat overkomt mannelijke collega’s ook.’
Feminisme vindt Karlijn 'een groot woord’. Ze legt uit: 'Ik voel me geen feminist. Dan denk ik toch een beetje aan mannenhaat en zo. Vrouwen zijn gewoon net zo goed als mannen. Ik vecht al jaren voor mijn onafhankelijkheid. Ik denk dat elke vrouw dat in zich heeft. Het gaat erom in hoeverre je daar iets mee doet. Natuurlijk vormen vrouwelijke dj’s een minderheid en vrouwelijke collega’s die goed zijn of nieuwkomers moedig ik aan. Ik vind het te gek als er meer vrouwen komen. Maar iedere vrouw moet het individueel máken. Durven zijn wie je bent.’