Toneel

‘Ik wil me uitleggen’

TONEEL IS.MAN

Midden in zijn vertelling wendt de toneelspeler Youssef Sjoerd Idilbi zich rechtstreeks tot ons, zijn publiek. Hij veronderstelt dat we wel vaker in toneelzalen komen en refereert aan ‘wraak’ als thema in toneelstukken: Aeschylos’ Oresteia en Euripides’ Medea – wel een beetje appels & peren, nóg een stapje verder en Shakespeares Romeo & Juliet duiken op – maar dat doet er nu even niet toe. Wat Idilbi bedoelt is dat toneelpubliek naar die stukken gaat, geniet (of niet), daarna bij een wijntje of een biertje nog wat keuvelt over hoe erg ‘wraak’ wel is, en that’s it. Maar hier, zo onderstreept de verteller, gaat het over vormen van eerwraak (‘eer-gerelateerd geweld’ in de taal van politiedossiers), die vanuit ‘bergculturen’ in Marokko of Turkije in Bos en Lommer, de Schilderswijk of Veghel zijn neergestreken. Dit is niet zomaar een toneelstukje, dit is een gecompliceerd verhaal van om de hoek. Of, zoals een van de onhandige en ontroerende openingszinnen van IS.MAN luidt: ‘Ik wil me uitleggen.’ Voor die ‘uitleg’ brengt Adelheid Roosen vier mannen mee.

Als we binnenkomen is een zanger alvast begonnen. De grijze en bebaarde imposante man draagt de naam Brader Musiki, hij heeft zijn instrumenten (plus een waterpijp) rechts op het speelvlak opgesteld, in de loop van de avond zal hij onze harten kapot zingen. Voorin links neemt een kalende man plaats, die het overgrote deel van de avond rug-zaal en sprekend in het Turks aan de vertelling zal deelnemen, Yasar Üstüner is zijn naam. Rechts achterin zit een man in een imposant wit kostuum: Achmad Pattisahusiwa, hij vertegenwoordigt de soefi-weg binnen de islam. Gedurende het overgrote deel van de avond zwijgt hij. Aan het eind voert hij de Dans van de Hemelen uit, een zwierig rokkenzwaaiende bezwering.

De enige die vrije bewegingsruimte en permanent het woord heeft is Yoessef Sjoerd Idilbi. Via zijn stem spreken verschillende generaties uit de mannenclans die het hoogste woord hebben, in dit geval grootvader (de musicus), vader (de kalende man die gevangen zit) en zoon. Hij is de gekwelde, van verdriet doordesemde stem in deze tragedie-van-alledaagse-waanzin die eerwraak heet.

Voor een voorstelling van anderhalf uur klinkt dit knap ingewikkeld. In feite is het helder. Nee, niet als glas, eerder als de weerkaatsing van een gruwelijke werkelijkheid in een uit woede of onbegrip kapotgeslagen spiegel. Binnen die werkelijkheid sterven twee vrouwen en raakt er een zwaar gewond. Idilbi heeft de zware taak het verhaal van een in stukken gebroken familie te vertellen, ons deelgenoot te maken van mannenbijeenkomsten die in Verweggistan het lot bepalen van mensen daar, in de ‘bergculturen’, en mensen hier, in Bos en Lommer, de Schilderswijk of Veghel. Als Idilbi zijn zinnen inslikt of stottert en stamelt van verbijstering, dan neemt zanger Brader Musiki het over met een gezang en met muziek die ons doen huiveren van kruin tot tenen, met een weemoedige, relativerende glimlach ook, de glimlach van een mens die alles weet en die alles heeft gezien. Het weldadige van IS.MAN is dat de vertelling zonder oordeel blijft – dat doen rechters, en die doen dat steeds strenger, ‘eerwraak’ wordt behandeld als moord met voorbedachte rade. De voorstelling is ook niet echt een analyse, ze blijft ver uit de buurt van iedere vorm van prekerigheid. Adelheid Roosen is met haar mannen niet over één nacht ijs gegaan. Het resultaat is theater op zijn mooist: hoofdschuddend en met geopende armen treden de makers het publiek tegemoet. Wat ze in feite zeggen is: wij hebben zóveel ergs gezien en gehoord, wíj weten ook niet hoe dit verder moet, maar we vonden wel dat jullie dit moeten weten, kennen, proeven, voelen, horen, zien.

Ik dacht dat ik iets van het onderwerp wist. Ik kwam gebroken uit IS.MAN. Kon urenlang geen woord meer uitbrengen. Kreeg de beelden, de muziek, de verhalen en de bezwerende Dans van de Hemelen tegen het eind niet meer uit mijn kop.

Adelheid Roosen & Co, IS.MAN, tournee tot half april. www.bostheaterproducties.nl