‘ik wist, dit is politieke zelfmoord’

Ooit geloofde hij in de geest van het communisme. De voormalige minister van Buitenlandse Zaken van de Sovjetunie is nu president van Georgie, de republiek die na een korte en bloedige onafhankelijkheid weer onder de vleugels van het Gos is teruggekeerd. Eduard Sjevardnadze: ‘Ja, je zou mijn persoonlijkheid tragisch kunnen noemen.’

OGENSCHIJNLIJK PLUKT Georgie sinds begin dit jaar de vruchten van een wankele vrede. Het brood is op de bon en de allerarmsten lijden geen honger meer. De lokale markten vloeien over van luxe-artikelen en op elke straathoek staat een Coca-Colakraampje. In Tbilisi’s enige discotheek weerklinkt avond aan avond de nieuwste hit van Mariah Carey.
Toch verlangt een meerderheid van de Georgiers terug naar de oorlog en chaos van vorig jaar. Toen waren de verwachtingen omtrent welvaart, democratie, samenwerking met het Westen en onafhankelijkheid van Rusland nog hooggespannen. Daarvoor in de plaats kwamen hollende inflatie, een explosieve criminaliteit en intolerant nationalisme. Onder Russische druk moest de republiek weer tot het Gos en tot de Russische roebel-zone toetreden. De afscheiding van de provincie Abchazie - die door de Russen militair werd ondersteund, terwijl het Westen Georgie in de steek liet - maakte definitief een eind aan alle illusies over onafhankelijkheid.
De politieke chaos in het land is vooralsnog niet te overzien. Het parlement in Tbilisi is door een afgevaardigde omschreven als ‘een bordeel waar niemand een condoom gebruikt’. Terwijl de politie op straat letterlijk oorlog voert tegen de misdaad (onlangs werd een gijzeling met behulp van tanks beeindigd) steunt de Centrale Bank de maffia met forse leningen.
De moeizame taak van wederopbouw rust vrijwel volledig op de schouders van de president. Net als zijn Russische collega Jeltsin heeft Eduard Sjevardnadze een begin gemaakt met het bestrijden van de georganiseerde misdaad. De splinterpartijen in het parlement tracht hij - eveneens naar Russisch voorbeeld - aan de wederopbouw te binden door middel van een sociaal contract. De stichting van zijn nieuwe partij Burger Eenheid lijkt een volgende stap op weg naar herstel van de orde en nationale eenheid. Op 23 juli sprak De Groene met de 66-jarige Sjevardnadze over zijn politieke verleden, de staatkundige ontmanteling van zijn land en de vraag of Georgie - na een ongetwijfeld langdurige normalisering aan het handje van moedertje Rusland - ooit nog onafhankelijk zal worden.
HOE KOMT HET DAT Georgie in drie jaar tijd veranderde van de rijkste Sovjetrepubliek in een bananenrepubliek, waar vier burgeroorlogen werden uitgevochten?
Sjevardnadze: 'De harde manier waarop de Georgische Communistische Partij op 9 april 1989 de roep om onafhankelijkheid neersloeg - er vielen elf doden - veranderde de mentaliteit van de Georgiers. In dit klimaat koos het Georgische volk twee jaar later Zviad Gamsachoerdia als eerste president van onafhankelijk Georgie - een tragische fout. Zijn politiek bracht slechts vernietiging. Met Gamsachoerdia kwamen de mensen van de straat aan de macht, mensen zonder ervaring. Zijn politieke koers was er een van vernietiging: alles wat aan het communisme herinnerde, moest stuk. Veel te laat ontdekte Georgie dat dit beleid desastreus was.
Ook het begin van de oorlog in Abchazie was een vergissing. De Zviadisten trokken na hun nederlaag in Tbilisi in 1992 rovend en plunderend door West-Georgie en het aangrenzende Abchazie. Om onze treinverbindingen met Rusland veilig te stellen besloot ik tot het sturen van vijftienhonderd soldaten naar West-Georgie. Ardzinba - destijds een belangrijke Abchazische politicus, nu president van de onafhankelijke republiek Abchazie - ging hier in principe mee akkoord. Echter, de toenmalige minister van Defensie Kitovani, die de troepen vergezelde om met Ardzinba te onderhandelen over de precieze details, nam het recht in eigen hand: hij gaf het bevel om Abchazie binnen te rukken. Ardzinba belde mij en Jeltsin om te voorkomen dat de troepen verder zouden oprukken, maar de ongedisciplineerde soldaten begonnen met het plunderen van Soechoemi. De Abchazen openden het vuur en de oorlog begon. In de tijd van de Sovjetunie zou ik de macht hebben gehad om het bloedvergieten te voorkomen, maar met de komst van de onafhankelijkheid was een machtsvacuum ontstaan. Ik had geen idee dat de oorlog zo lang en zo wreed zou zijn. Zinloos.’
Als u van tevoren had geweten dat de situatie na uw komst nog verder zou afglijden naar totale anarchie, zou u dan nog steeds president zijn geworden?
'Ja. Als politicus had ik nee moeten zeggen tegen het presidentschap van Georgie. Ik wist dat het politieke zelfmoord was, een grote fout. Bij mijn terugkeer naar Georgie smeulde de eerste burgeroorlog met de Zviadisten nog na. De Georgische maatschappij was verdeeld. Maar ik vond - en vind - het belangrijker om samen met mijn volk naar oplossingen te zoeken dan vanuit een luxe hotelkamer in New York de situatie gade te slaan. Ik ben blij om samen met mijn volk te zijn, ook al betekent dit een lijdensweg. Het is een voorrecht en een vorm van geluk.’
Beschouwt u zichzelf als een tragische figuur?
'Ik heb een gecompliceerde persoonlijkheid en leid een hard leven. Ik begrijp de omstandigheden waaronder de Georgiers leven. Ja, je zou mijn persoonlijkheid tragisch kunnen noemen, maar zo wil ik de situatie in Georgie niet bestempelen. Ik zie mogelijkheden, kansen voor Georgie om de misere te ontvluchten. Ik kan het land niet verlaten omdat ik voel dat de mensen nog steeds in me geloven. Nu misschien minder dan bij mijn aantreden als president. Toen geloofden de mensen dat ik wonderen zou verrichten, dat er ineens welvaart en geluk zouden zijn. In plaats daarvan begon de oorlog en ik verloor het vertrouwen in veel mensen. De mensen eisen te veel van mij.’
HOE IS UW RELATIE met het Georgische parlement?
'Voor mij vormt een bezoek aan het parlement een van de onaangenaamste presidentiele taken. Parlementariers als Tsereteli roepen bij mijn binnenkomst “Jeltsin, Jeltsin!”, anderen heffen het volkslied van de oude Sovjetunie aan. Ik kan niet tegen persoonlijke aanvallen, ze zijn zo oneerlijk; ik verlies mijn zelfcontrole. Om deze redenen verschijn ik zo min mogelijk in het parlement.’
In de Kaukasus lijkt, door de aaneenschakeling van oorlogen, politiek pas politiek als er bloed vloeit.
'Politiek op zichzelf is een smerig spelletje, maar niet noodzakelijkerwijs bloedig. In Georgie zijn we op weg om het bloedige element uit de politiek te verwijderen. Dit beleid is nu mogelijk. Ik heb hier altijd naar gestreefd, maar bezat niet altijd de mogelijkheden voor het verwezenlijken van een vreedzame oplossing.’
Bij de toetreding van Georgie tot het Gos deed u de uitspraak: `Een goed politicus verandert van mening.’ Heeft die uitspraak ook betrekking op uw communistische verleden?
'Ja. Toen ik in 1965 de Georgische minister van Buitenlandse Zaken werd, geloofde ik in het communisme. Ik geloofde in de socialistische idealen en het systeem. Hoewel ik een aantal fouten in het systeem ontdekte, wou ik in de geest van het communisme bouwen aan de meerdere glorie van mijn land. Maar in de loop van de jaren zeventig verloor ik mijn communistische overtuiging, omdat ik, niet langer verblind door uiterlijke schoonheid, haar rotte kern ontdekte. Aan de top was niets heilig behalve macht en de strijd om die macht. Ik was teleurgesteld. De reden waarom ik in 1985 aantrad als minister van Buitenlandse Zaken van de Sovjetunie was om de criminele elementen, die de macht in Moskou begonnen over te nemen, tegen te werken. Elke dag was ik bang, werkelijk bang dat ook ik hun slachtoffer zou worden. Ze hadden al een goede vriend van mij in de gevangenis gestopt en martelden hem om belastend materiaal over mij te verzamelen.’
HET GEORGISCHE lidmaatschap van het Gos kwam onverwacht. Wat zijn de achtergronden van die toetreding en welke rol speelde Rusland daarin?
'Hoewel er in het parlement steun was voor toetreding, was de meerderheid tegen. Ik nam toch deze beslissing omdat ik wist dat het volk mij zou steunen. Het Gos-lidmaatschap betekent een grote stap voorwaarts in de Georgische geschiedenis: het garandeert onze territoriale integriteit. Het Gos vormt een handig instrument voor alle vijftien republieken van de voormalige Sovjetunie om hun desintegratieproblemen op te lossen en voor het vinden van hun juiste plaats in het systeem van internationale betrekkingen. En meer direct betekende het aangaan van het Gos-lidmaatschap het einde van de burgeroorlog met de Zviadisten. We hadden al veel eerder lid moeten worden van het Gos, maar omdat we te lang wachtten, werden we gestraft. Grote machten beinvloedden deze beslissing. Tijdens de oorlog in Abchazie tekenden we een staakt-het-vuren met Rusland en vier keer werd het een fiasco. Toen Jeltsin en ik het Georgische lidmaatschap van het Gos in Tbilisi bekrachtigden, zei hij dat Rusland niet langer de schuld ontkent voor de manier waarop de oorlog in Abchazie was verloren. Op dat moment had deze al duizenden levens gekost. Maar nu zijn onze relaties met Rusland goed. Het zijn de gewone relaties tussen twee normale staten. En zelfs al kiest Rusland een politiek van openlijk imperialisme, dan nog zal Georgie vasthouden aan zijn huidige koers.’
Bent u niet bang dat Rusland u weer zal bedriegen?
'Nee. Ik heb met hoog geplaatste personen gesproken en hun gevraagd of zij mij wilden vervangen. Voor mij telt slechts het belang van mijn natie en niet mijn persoonlijke lot. Men verzekerde mij echter dat er in deze kringen geen problemen bestonden met mijn aanblijven en dat zij, evenals ikzelf, het verdrag van Tbilisi willen naleven.’
Na de toetreding tot het Gos bezocht u vrijwel onmiddellijk president Clinton. Was er een verband?
'Mijn bezoek aan president Clinton kwam voort uit de wens om de Georgische buitenlandse orientatie enigszins in balans te brengen. En het ging mij om het verkrijgen van Amerikaanse steun bij het oplossen van het conflict in Abchazie. Ik heb echter nooit om Amerikaanse troepen voor de vredesmissie in Georgie gevraagd.’
Wat is de rol van de Verenigde Naties in Georgie?
'De Verenigde Naties spelen een positieve rol bij de vredesmissie in West-Georgie en Abchazie. Maar de Verenigde Naties handelen op basis van oude, achterhaalde richtlijnen en principes. De acties van de Verenigde Naties hebben een grote invloed op de toekomst van Georgie. We zijn erg blij met de VN-ondersteuning van de Russische vredesmissie, maar dit is voornamelijk het resultaat van Georgische inspanningen en die van de Russische delegatie in de Veiligheidsraad. We zijn de VN en haar waarnemers in Georgie dankbaar, hoewel er nog veel moet worden gedaan; er is nauwelijks vooruitgang in de terugkeer van de Georgische vluchtelingen naar Abchazie.’
Wat brengt de toekomst?
'Ik wil de problemen in Georgie te boven komen. En als het mij niet lukt, zal de Georgische natie hier zeker in slagen. Nadat ik mijn plannen voor Georgie heb gerealiseerd, keer ik terug naar mijn kleine geboortedorp. Daar, in de bergen, wil ik boeken lezen en iets nuttigs nalaten aan de toekomst.’