Opheffer

Imago en charisma

We kunnen met formeren beginnen.

Welke combinaties zijn mogelijk en onmogelijk? Daarvoor zullen we naar de partijprogramma’s moeten kijken. Wat viel daarin op? Dit: dat eigenlijk elke combinatie mogelijk is. Onze partijdemocratie is in wezen zo ingericht dat standpunten juist niet ver uit elkaar mogen liggen. Daarvoor zijn twee redenen: wie een standpunt heeft dat te ver (van de werkelijkheid, of van het maatschappelijk gevoelen) af ligt, zal nooit regeren en is dan eigenlijk een nutteloze partij. En twee: als een grote partij zo’n nutteloze kleine partij nodig heeft om te kunnen regeren, dan kan die kleine nutteloze partij veel binnenhalen. Dus zullen alle partijen genoeg ruimte tot onderhandelen en consensus overlaten, wat weer tot gevolg heeft dat de partijprogramma’s niet te ver uit elkaar mogen liggen, wat weer leidt tot gelijkvormigheid.

De inrichting van onze partijdemocratie is in wezen «paars» — altijd gericht op consensus — en draagt er zorg voor dat vernieu-wing, zo die noodzakelijk zou zijn, nauwelijks doorgang kan vinden, anders dan heel traag. Daarom gaan verkiezingen altijd over kleine verschillen en daarom zijn verkiezingen nooit zo interessant. Dat ze nu wél interessant waren, kwam doordat ze interessant werden gemaakt. We keken naar Rottenberg, Barend en Van Dorp en Twee Vandaag of Frits Wester — we keken zelden naar Zalm of Bos. Maar veel verschil was er niet.

Het is nog maar twee jaar geleden dat Paars regeerde. Zou het werkelijk zo zijn dat een combinatie pvda, vvd en D66 nu uitgesloten is? «Ja», zeggen de partijleiders, maar het kan natuurlijk best.

Het verschil in de partijen werd dit keer gemaakt door imago, of charisma, wat we bij Fortuyn ook al zagen. Dat is een onderschatte politieke factor. Waar idealisme geen drijfveer meer is, wordt imago belangrijk; het beeld waarvan men vermoedt dat het het idealisme verkondigt. Zo denkt men dat Wouter Bos de verbeelding is van de sociaal-democratie; zijn succes dankt hij aan het feit dat hij er juist niet uitziet als een sociaal-democraat, maar eerder als een zeilende, cricket spelende VVD’er — en dus denkt men: dat is nieuw, en als nieuw ongevaarlijk, want hij zal ook goed met zijn opponent, de VVD, kunnen verkeren. Alle charismatische leiders vertoonden altijd een tegenstrijdigheid. Veel arbeiders vonden dat Pim Fortuyn voor hen opkwam — ze begrepen hem, terwijl hij bijna in iedere vezel het tegenovergestelde van een arbeider vertegenwoordigde.

Imago en charisma zijn bij uitstek begrippen waarvan de waarde voor een groot gedeelte door de tijd wordt bepaald. Melkert was een leuke, intelligente politicus toen hij nog in het kabinet zat — hij werd een saaie engerd van wie werd gezegd dat hij sm-bordelen bezocht. Een imago kan opeens veranderen. Tenzij…

Tenzij een imago berust op kennis en inzicht. Het is voor een journalist altijd moeilijk om een wetenschapper te interviewen — hoe moet je kritisch zijn, hoe moet je controleren wat de wetenschapper zegt? Je merkt ook dat het politieke debat volkomen verwatert als Bos en Zalm elkaar in de haren zitten over een economisch vraagstuk — waar gaat het dan in godsnaam over?

Het vreemde is dat we nu, op dit moment, eigenlijk het meest ondemocratische zien gebeuren wat je je maar kunt voorstellen. Het volk heeft gekozen — hadden we een andere uitslag verwacht? ik dacht het niet — maar nu kan iemand die niet gekozen is, de Koning, hier invloed op uitoefenen.

Alsof dat al niet erg is, laat de Koning, die dit blijkbaar niet alleen kan, zich ook nog eens adviseren door lieden die haar na staan — die dus wel betrokken zijn bij de politiek, maar ook niet gekozen zijn.