De fundamentalisten van Nigeria

In de greep van Boko Haram

Bij recente aanslagen van de islamitische Nigeriaanse sekte Boko Haram vielen opnieuw veel doden. De groep, die banden lijkt te onderhouden met al-Qaeda, wordt gezien als belangrijke bedreiging voor het Westen.

MAIDUGURI - Zodra je het laatste militaire checkpoint voor Maiduguri bent gepasseerd, en het platteland met af en toe een baobabboom is overgegaan in lage bebouwing, valt het op. Nergens is meer een motor of brommer te zien. ‘Die zijn nog steeds verboden’, zegt de chauffeur over dit in Nigeria zo populaire vervoermiddel.
Het verbod ging in juni in, toen het leger massaal neerstreek in deze handelsstad van tot voor kort ruim een miljoen mensen, niet ver van de grens met Tsjaad en Kameroen. Reden waren de bijna dagelijkse drive-by-moordaanslagen die leden van de fundamentalistische sekte Boko Haram hier vanaf een brommer pleegden, vooral op militairen en agenten.
In de maanden erna verlegde de sekte haar aanvalsterrein. In de hoofdstad Abuja pleegde ze twee zelfmoordaanslagen: in juni op het hoofdkantoor van politie (één dode, naast de dader), in augustus op het VN-hoofdkantoor (23 doden). In de nacht van 4 november pleegden ze hun grootste gecoördineerde aanval tot nu toe: een reeks aanslagen in Damaturu, een uur rijden van Maiduguri, op politiebureaus, banken en kerken in de christelijke wijk Jerusalem. De operatie, waarbij zeker 138 doden vielen, was volgens geruchten in de stad bedoeld om een gevangen Boko Haram-kopstuk te bevrijden.
Generaal Carter Ham, hoofd van de Amerikaanse troepen in Afrika (Africom), noemde Boko Haram in september 'een bedreiging voor de VS’, net zo groot als al-Qaeda in de Islamitische Maghreb en Al Shabaab in Somalië, waarmee de groep banden zou hebben. Na de aanslagen van vrijdag vroeg de Amerikaanse ambassade haar burgers drie hotels in Abuja te mijden, waaronder het Sheraton en het Hilton, omdat Boko Haram ook daar aanslagen zou plannen.
In Maiduguri zetten Boko Haram-leden hun aanvallen intussen gewoon voort, brommerverbod of niet. Een dag na de moordpartij in Damaturu schoten ze er nog een politieman dood. De weken ervoor waren een imam, een tv-journalist, een parlementslid en vele militairen en agenten het slachtoffer. In 2011 alleen turfde persbureau Associated Press 361 Boko Haram-slachtoffers. Het leeuwendeel ervan viel in Maiduguri.
Vandaar dat duizenden bewoners de stad hebben verlaten. 'De route waar we net vijf minuten over deden, kostte je vroeger anderhalf uur door de permanente verkeersopstopping’, zegt de chauffeur terwijl hij langs de grote moskee in aanbouw rijdt, om aan te geven hoe leeg het is. De diepgelovige chauffeur wil alleen door de stad rijden als hij onherkenbaar blijft en als onderweg niet wordt uitgestapt: 'Jij vertegenwoordigt het Westen, alles wat Boko Haram haat.’ Niemand wil onder naam geciteerd worden over Boko Haram. Gesprekken hebben plaats in kantoren of woningen. Of worden ineens afgezegd, zoals die met een bekende hoogleraar van de universiteit van Maiduguri.
'Ik begrijp het wel’, zegt een buitenlands staflid van dezelfde universiteit in haar ommuurde woning in het centrum. 'De universiteit is pas heropend, na twee maanden gesloten te zijn geweest. Na een bomexplosie op de campus konden we de veiligheid van de studenten niet meer garanderen. Iedereen is bang, iedereen gaat vroeg naar huis. Ik ben zelf vier keer in een schietpartij terechtgekomen. Hoor je schoten, lijk je ineens omringd te zijn door spookauto’s, zonder chauffeur. Ook ik kruip dan gauw onder het dashboard.’
Ook de universiteit is doelwit. Boko Haram heeft een dodenlijst naar het bestuur gestuurd, vertelt het buitenlandse staflid, met namen van stafleden die zouden hebben samengewerkt met Ali Modu Sheriff, de vorige gouverneur van de staat Borno, waarvan Maiduguri de hoofdstad is. Het was Sheriff die in 2009 het leger afstuurde op de sekte, waarvoor de sekte nog altijd wraak neemt.
Het staflid heeft geen goed woord over voor de ex-gouverneur. 'In de acht jaar dat Sheriff regeerde, heeft hij Borno geruïneerd. Hij liet de wegen verkruimelen, betaalde ambtenarensalarissen niet uit, verwaarloosde scholen en ziekenhuizen en liet de staat de hoogste prijs betalen voor de laagste kwaliteit goederen, om het verschil in eigen zak te steken. Good grief, wat was hij een boef. Boko Haram-leider Mohammed Yusuf hekelde in zijn preken de corruptie. Daarom was hij in het begin zo populair, ook bij sommige studenten en stafleden. Het is goed dat eindelijk iemand zegt wat er mis is, was de gedachte.’
'Boko Haram keerde zich tegen de westerse opleidingen, vooral omdat meisjes en jongens volgens haar niet gemengd naar school mogen gaan’, verklaart een prominente advocaat in zijn kantoor, elders in het centrum. 'Dat is niet nieuw in Nigeria en ook niet verboden: we hebben hier immers vrijheid van godsdienst. De sekte trok jonge mensen aan, ook met diploma, die geen werk vonden. Ze hadden toch niets te verliezen.’
De groep werd echter radicaler, keerde zich tegen het establishment en verklaarde de regering van Borno onwettig. 'Dat grensde aan hoogverraad. Misschien had de staat de sekte toen nog tot de orde kunnen roepen. Dat gebeurde echter niet’, zegt de advocaat.

DE CRISIS VAN 2009 - waardoor de groep voor het eerst internationale bekendheid verkreeg - kwam, curieus genoeg, voort uit het besluit de brommerhelm verplicht te stellen. Gouverneur Sheriff liet zwaar bewapende patrouilles het dragen van de helm afdwingen. Chauffeurs van brommertaxi’s, die de ineens duur geworden helmen weigerden te kopen, kregen op zekere dag ruzie met een patrouille, net toen een groep Boko Haram-leden voorbijkwam op weg naar een begrafenis. De agenten voelden zich bedreigd en begonnen te schieten. Zeventien Boko Haram-leden raakten gewond. De sekte zwoer wraak en viel de dagen erna politiebureaus aan, waarbij vele agenten werden gedood. Het leger sloeg daarop met groot materieel terug.
Een rit langs het treinstation en de ooit voor spoorwegarbeiders gebouwde lage huisjes - de wijk waar de aanhangers van Boko Haram tot 2009 in communevorm samenwoonden - toont de heftigheid waarmee de strijd verliep. Om het vroegere huis en erf van Yusuf en zijn volgelingen, een voetbalveld groot, staat een zinken hek. Daarachter zijn bergen puin te zien. De hele compound is platgeschoten door een tank, zegt de chauffeur. Van de grote moskee verderop die de sekte gebruikte, is ook alleen nog puin over. Uitgebrande en verroeste autowrakken, half verborgen onder hoog opgeschoten onkruid, staan nog altijd langs de weg. Zeker zevenhonderd mensen, vooral aanhangers van de sekte, kwamen om in de dagen dat de strijd duurde, culminerend in de arrestatie en dood van hun leider.
'Alle jongeren in Maiduguri sympathiseerden met Boko Haram’, bekent de chauffeur als hij opgelucht een drukkere straat indraait. 'Jeugdvrienden van me werden lid, een enkeling is het nog. Als meisjes en jongens gezamenlijk naar school gaan, leidt dat maar tot tienerzwangerschappen, vinden velen. De mens is nu eenmaal zwak. Maar het gemoord van de groep gaat tegen de leer van de islam in.’ Hij toetert voor het ommuurde huis van een bekende, waarna het hek opengaat. Daar wacht een gladgeschoren man in westers overhemd. Het is het uiterlijk dat de overlevende Boko Haram-leden aannamen na de crisis van 2009, om vervolging te voorkomen. De man is echter de broer van een gevangenbewaarder die door Boko Haram werd vermoord.
'Op 29 april kwamen twee mensen met een motor naar hem toe, noemden zijn naam, waarna ze hem vijf kogels in zijn lijf joegen’, vertelt hij. 'Inmiddels zijn tien gevangenbewaarders vermoord. Maar niet alleen zij zijn doelwit. Gisteren nog werd imam Hassan uit Tsjaad beschoten, met zijn gezin, omdat hij voor de vorige gouverneur zou hebben gebeden. Zijn vrouw en zeker een van zijn kinderen zijn dood, hijzelf ligt in het ziekenhuis.’
De man lijkt zowaar enig begrip op te brengen voor de moordenaars van zijn broer. 'In de gevangenis waar hij werkte, zaten zestig leden van Boko Haram vast. Op zeker moment werden ze overgebracht naar Abuja, waar ze spoorloos verdwenen. Daarom kwam Boko Haram wraak nemen. Ze kenden mijn broers naam via eerder vrijgekomen Boko Haram-leden.’
Talloze andere gearresteerde sekteleden zijn ook 'verdwenen’, vertelt de advocaat. 'Niemand weet hoeveel. Niemand vraagt naar hun lot bij de politie of de gevangenis. Dan word je direct gezien als Boko Haram-sympathisant.’ Het optreden van het leger heeft veel kwaad bloed gezet in de stad. De militairen zijn een gemakkelijk herkenbaar doelwit, terwijl de Boko Haram-leden juist onherkenbaar kunnen opgaan in de bevolking. 'Dat leidde tot veel frustratie. De soldaten gingen na elke aanslag van huis tot huis, mannen van rond de dertig arresterend, die vaak niet terugkwamen. En dan klaagt het leger nog dat de bevolking niet wil helpen met informatie.’
Begin juli waren de illegale arrestaties en verdwijningen zo uit de hand gelopen dat prominente bewoners van de stad het leger publiekelijk opriepen de stad te verlaten. Het middel was erger dan de kwaal, was hun boodschap. 'Het leger reageerde door elke misstand te ontkennen. Er volgde geen excuus, noch een onderzoek. Hierdoor besefte de bevolking dat van veiligheid voorlopig geen sprake zou zijn, wat de exodus uit Maiduguri versnelde. Meer dan de helft van de bevolking heeft de stad verlaten, schat ik.’

OOK AHMAD SALKIDA, vermoedelijk de Nigeriaanse journalist die het meest weet van Boko Haram, heeft de stad verlaten. Doodsbedreigingen dwongen hem ertoe, smst hij, 'en niemand kan het wat schelen’. 'Vanwege mijn journalistieke contacten bij Boko Haram word ik gezien als lid van de organisatie’, moppert hij later in het huis van een familielid in Abuja.
Salkida, werkzaam bij het dagblad Blueprint, schreef jaren geleden al over de sekte. Hij interviewde de vroegere leider Yusuf een paar maal en bevond zich in 2009 in diens commune, toen het leger zijn offensief begon - wat tot zijn tijdelijke hechtenis leidde. Door dat verleden vertrouwt de sekte hem. Als eerste kreeg hij een video in handen met de bekentenis van de eerste zelfmoordterrorist van de groep, de man die zichzelf in juni opblies bij het politiebureau in Abuja.
Ook de huidige Boko Haram-leider, Abu Mohammed Abubakar Bin Shekau, kent hij goed. 'Hij was de trouwe rechterhand van Yusuf, tot diens dood. Hij mist diens charisma en is een slechte spreker; hij is meer de schriftgeleerde van de groep. Maar Bin Shekau is wel degene die de gevluchte Boko Haram-leden na de crisis van 2009 verenigde en hergroepeerde. Zijn leiderschap staat niet ter discussie, voor zover ik weet. Onenigheid in de groep is er alleen over de vraag of het volgens de koran is toegestaan tijdens de jihad banken te beroven, een van de inkomstenbronnen van Boko Haram.’
Volgens Salkida staat vast dat de sekte contacten heeft met al-Qaeda in de Islamitische Maghreb - 'Boko Haram-leden zijn in Algerije getraind, zeggen mijn contacten’ - en hoogst waarschijnlijk met al-Qaeda zelf. Dat laatste maakt hij op uit het recente verblijf van Shekau in Saoedi-Arabië. In een recent artikel citeert Salkida een Boko Haram-woordvoerder, die vertelde dat Shekau 'met buitengewone middelen’ naar Nigeria zou terugkomen uit het buitenland. Het zou ook blijken uit de kracht van de explosieven die bij de aanslagen in Abuja zijn gebruikt. 'In mijn ogen was de aanslag op het VN-gebouw een toelatingsexamen voor al-Qaeda.’
In de boodschap waarin Boko Haram die aanslag opeiste, eiste de groep vrijlating van gevangen sekteleden en een eind aan de legeracties tegen Boko Haram in de noordelijke, islamitische staten van Nigeria. Als aan die voorwaarden wordt voldaan, zou een dialoog met de regering mogelijk zijn, aldus de woordvoerder destijds. Dat klinkt toch meer als de eisen van een nationale groepering dan van een beweging die een internationale strijd voert.
Het blijft moeilijk de internationale aspiraties van de groep in te schatten, zegt Salkida. 'Maar Boko Haram heeft al-Qaeda en Osama bin Laden verscheidene keren geprezen. Op de video van de zelfmoordenaar die het VN-gebouw opblies zie je hoe hij in tranen is van trots over zijn aanval op de “ongelovigen”, hoe blij over zijn spoedige intrede in het paradijs. Mij is verteld dat Boko Haram voor deze aanslag kon kiezen uit vijftig gegadigden. Ze moesten lootjes trekken. Als al-Qaeda iemand zoekt om met een busines class-ticket naar de VS te vliegen, zich korte tijd te begeven tussen de elite om daarna via een zelfmoordaanslag direct in de hemel te komen, zal Boko Haram die mensen zó kunnen leveren.’
De Nigeriaanse regering mikt intussen op vervolging en repressie, maar sprak tot voor kort ook over een dialoog, mogelijk eindigend in een amnestieregeling zoals geldt voor de nu ontwapende rebellen in de Nigerdelta. Een verzoeningspoging door ex-president Olusegun Obasanjo mislukte echter jammerlijk. Obasanjo toog half september naar Maiduguri voor een onaangekondigd bezoek aan Babakura Fugu, zwager van de gedode Boko Haram-leider Yusuf. Na afloop sprak Fugu optimistische woorden in de pers over een mogelijke wapenstilstand. Binnen 48 uur werd hij doodgeschoten, een moord waar Boko Haram volgens diens vaste woordvoerder niets mee te maken had.
Volgens Salkida zit een verzoening er niet in. 'Het wantrouwen bij Boko Haram tegen de regering is te groot. Bovendien denkt de groep dat ze aan de winnende hand is, ook door de incompetentie van de Nigeriaanse inlichtingendienst. Pas als ze de onderliggende partij zijn, kiezen ze wellicht voor een amnestieregeling.’
De bewoners van Maiduguri achten een dialoog nog wel mogelijk. 'Internationale bemiddeling kan ons vrede brengen’, zegt de broer van de vermoorde gevangenbewaarder, met hoop in zijn ogen. Maar ook dan zal Maiduguri niet snel de oude zijn, zegt de advocaat. 'Inwoners die elders een nieuw bestaan zijn begonnen, komen niet zomaar terug. Het kan twintig jaar duren voor Maiduguri weer de bruisende handelsstad is die zij ooit was.’