In de wereld

In de wereld

Slag om Chelsea
Londen – Richard Rogers heeft weer een plek gevonden om enkele torenflats van glas, staal en beton neer te zetten. Niet op een verlaten industrieterrein, in een zakenwijk of een Aziatische metropool – locaties waar de creaties van deze modernistische architect tot hun recht komen – maar op het terrein in de Londense wijk Chelsea waar tot voor kort legerbarakken stonden. Het betreffende gebied tussen de Theems en Sloane Square is een paar jaar geleden voor een miljard pond gekocht door de koninklijke familie van Qatar. In opdracht van de nieuwe eigenaren heeft de 75-jarige ‘Lord Rogers of Riverside’ zestien woonblokken van tien etages ontworpen, met ruimte voor 552 appartementen.
Dit naderende onheil noopte prins Charles ertoe een brief te schrijven naar de koninklijke opdrachtgevers met het vriendelijke verzoek om van Rogers’ ‘onsympathieke’ bouwplannen af te zien. In plaats daarvan raadde hij aan om de maquette van de architect Quinlan Terry eens te bekijken. Terry’s neoclassicistische stijl is door critici belachelijk gemaakt – het zou een pastiche zijn dan wel een Oxbridge-college op steroïden – maar zijn ontwerp sluit beter aan bij de nabije omgeving, meer in het bijzonder bij het militair ziekenhuis uit 1682 van Christopher Wren. In zijn gebouwen is er ruimte voor sociale woningbouw die doet denken aan projecten in het Scandinavië van de jaren twintig. Bovendien blijft in Terry’s plannen plaats voor de Victoriaanse kapel, waar een Russisch-orthodox geloofsgenootschap gebruik van wil maken.
De (vergeefse) interventie van de kroonprins staat niet op zichzelf. Een kwart eeuw geleden kwalificeerde Charles de uitbouw van de National Gallery als een ‘monsterachtig abces op het gezicht van een geliefde en elegante vriend’. Ook een omstreden ontwerp van Rogers, die zelf in een Georgiaanse villa woont, verdween al eens in de prullenbak na koninklijke kritiek. Charles’ brief verleidde de crème de la crème van de moderne bouwkunst tot een tegenaanval. In een open brief aan The Sunday Times schreven onder anderen Richard Rogers, Norman Foster, Frank Gehry, Renzo Piano, Zaha Hadid en het Zwitserse duo Herzog en De Meuron dat Charles zich ten onrechte mengt in een democratisch proces en daarbij misbruik maakt van zijn positie.
Democratisch? Er is geen omwonende te vinden die iets voelt voor de plannen van Rogers. Zowel de Belgravia Residents’ Association als de onvermijdelijke Chelsea Barracks Action Group voert al tijden campagne. Ook de Londense burgemeester Boris Johnson ziet liever Terry’s maquette, een voorkeur die hij deelt met tachtig procent van de ondervraagde Londenaren. En wat het machtsmisbruik betreft: hoe heette de bekende architect ook al weer die vier jaar geleden bij zijn politieke connecties binnen New Labour lobbyde om Terry’s ontwerp voor het Royal Chelsea Hospital nabij de genoemde barakken tegen te houden, een plan waaraan het stadsdeelbestuur reeds zijn zegen had gegeven? Verrijs, Lord Rogers!
PATRICK VAN IJZENDOORN

SS-20-weemoed
Moskou – De zon schijnt. Tien vliegtuigen staan klaar om zilveroxide over de wolken buiten Moskou te strooien. Zodat alle regen die zou kunnen vallen buiten de stad valt en niets de waardigheid van de troepen aantast. Maar op deze ‘dag van de overwinning’ is dat niet nodig. De lucht is blauw. Het leger dat vandaag uitrukt om de zege op Duitsland in 1945 te herdenken, kan met een gerust hart over het Rode Plein paraderen.
De massaliteit van de herdenking laat zich niet goed naar Nederlandse normen vertalen. Hier gaat het feest niet om ‘de vrijheid’ of ‘de bevrijding’, zoals in Nederland. Hier gaat het om de trots en het nationale bewustzijn, om de twintig miljoen slachtoffers die vielen. Reusachtige posters, vlaggen en wimpels die naar de overwinning verwijzen, hangen al een week door de hele stad. Grote hoeveelheden mensen en auto’s dragen een herdenkingslintje op de borst of aan de spiegel. Veteranen schuifelen krom van de medailles door de straten, in winkels de kortingen en voordeeltjes incasserend die hun bij gebrek aan een fatsoenlijk pensioen eer moeten bewijzen. Overwinningsliederen schallen door de metrostations. Hoewel het aantal mensen dat zegt de dag van de overwinning daadwerkelijk te vieren de afgelopen jaren daalde van 85 naar 65 procent, kijkt driekwart van de bevolking nog altijd wel naar de uitzending van de militaire parade. Tweederde van de bevolking denkt onveranderlijk dat Rusland de oorlog tegen de Duitsers ook wel zonder de geallieerden gewonnen zou hebben.
Iets van dat opgewekte nationalisme zie je ook terug tijdens de parade zelf. Een informele éénkoppige applausmeter onder het publiek leert dat vooral de raketten populair zijn. De mensenmassa langs de Novi Arbat klapt voor de parachutisten in hun open jeeps. Men knikt waarderend voor de T-90-tanks. Maar wanneer het gloednieuwe ‘S-400-raketsysteem’ op grote vrachtwagens voorbij dendert, raakt men enthousiast. Deze luchtafweerraketten (met als belangrijkste kenmerk: een bereik twéé keer dat van de vergelijkbare Amerikaanse US Patriot-afweerraket) zijn nog nooit eerder aan het publiek getoond.
Het echte gejuich wordt bewaard voor de ‘Pionier’, in Navo-taal de ‘SS-20’, trots van de sovjetkruisraketten, kloppend hart van de wapenwedloop uit de jaren zeventig en tachtig. Of die kernbommen ook echt in de dikke sigaarvormige hulzen zitten, is de vraag. Maar de toeschouwers langs de route herkennen ze en reageren stormachtig. Dít zijn de spullen waar de wereld voor siddert! De raketten waren na de val van het communisme uit de jaarlijkse optocht gehaald, als symbool van een afgesloten periode. Maar het huidige regime benadrukt graag de Russische militaire grootheid en daar horen deze jongens zeker bij. Het publiek lijkt het daar meer dan een beetje mee eens.
MENNO HURENKAMP

Wallraff versus Lidl
Berlijn – Als Günther Wallraff zich met een zaak bemoeit kunnen bedrijven hun borst wel nat maken. McDonald’s, Thuyssen-Krupp en Bild weten er het fijne van. Wallraff komt undercover binnen, werkt een tijdje onopvallend onder een schuilnaam en aansluitend is de publicitaire schade zelfs met een legioen duurbetaalde pr-adviseurs niet meer te repareren. Dan heeft de reporter de vuile was van een fastfoodketen, een staalgigant of een boulevardblad al buiten gehangen.
Een van zijn jongste onderzoeksobjecten is supermarktgigant Lidl. Wallraff monsterde met een smoesje aan bij een Duitse broodjesleverancier van Lidl. Het arbeidsproces bleek levensgevaarlijk, er gebeurden veel ongelukken met de verouderde machines en met de lopende band en de overspannen werknemers werden als citroenen uitgeperst.
Volgens Wallraff komt dat door de ondernemingscultuur bij Lidl. De filiaalleiders zijn in Duitsland berucht vanwege hun keiharde beleid. Een jaar geleden bleek het personeel op grote schaal geschaduwd te worden door detectives, die in personeelskluisjes en auto’s inbraken om ‘belastend materiaal’ te vinden.
Lidl, een prijsvechter die meestal de publiciteit schuwt, beloofde schoorvoetend beterschap. Maar daarvan is bij de tweede levensmiddelenhandelaar van Europa nog niet veel terechtgekomen, blijkt uit onderzoek van Der Spiegel.
De supermarktreus ligt nu onder vuur wegens medische spionage van zijn werknemers. Bij een autowasserette in Bochum lagen stapels dossiers, waarin de gezondheid van Lidl-werknemers gedetailleerd werd beschreven. Bij de filialen werd gekeken wie wanneer ziek, zwanger of depressief was. Werknemers werden dan direct onder druk gezet. Ontslag dreigde bij herhaling van de klachten.
Politici, privacybeschermers en vakbondsleiders zijn verontwaardigd over de nieuwe rel bij Lidl. Een woordvoerder liet weten werknemers conform hun gezondheid in te zetten. ‘We hebben informatie verzameld over persoonlijke belangen. Dat was niet volgens de privacy.’
Wallraff is net als iedereen in Duitsland huiverig voor misbruik van persoonsgegevens door bedrijven, de overheid en criminelen. Naast zijn artikel over Lidl schreef Wallraff voor Die Zeit ook een lange bijdrage over Deutsche Bahn. Het staatsbedrijf gebruikte als methode de beruchte Rasterfahndung. Bij dat begrip uit de RAF-tijd gaan in Duitsland de haren recht overeind staan. Alle 173.000 medewerkers waren potentieel verdacht van het aannemen van zwart geld van leveranciers. Miljoenen mails werden onderzocht, duizenden managers werden gescreend, evenals hun echtgenotes.
Wallraff is al twee jaar met de zaak bezig, zijn informant is een hoge jurist van de ondernemingsraad. Die zegt dat DB-managers die tegen privatisering waren porno- en naziplaatjes op hun pc kregen, die tegen hen werden gebruikt. Afgelopen week moest CEO Hartmut Mehdorn van Deutsche Bahn het veld ruimen. De geplande privatisering is voorlopig van de baan.
ROB SAVELBERG

Kind van de rekening
Parijs – Er was zang, dans en een enkele gloedvolle toespraak. Op het plein voor het stadhuis van Parijs was er zondagmiddag dan ook alle reden voor een feestje. Al meer dan duizend uur duurt hier de Ronde infinie des obstinés. Een steeds wisselende groep van universitaire docent-onderzoekers loopt er rondjes: 24 uur per dag, zeven dagen in de week en dat nu al zeven weken achtereen.
In het algemeen protesteren zij tegen de wijze waarop president Sarkozy de universiteit wil verzelfstandigen. Meer in het bijzonder richt het protest zich tegen het decreet van onderwijsminister Valérie Pécresse dat voorziet in vierjaarlijkse evaluaties, alsook bekorting van onderzoekstijd bij gebleken wanprestaties. Als vanzelf heeft het conflict ook een politieke dimensie: het overgrote deel van de protesterende docent-onderzoekers is links en hoewel de meesten van hen best bereid zijn te erkennen dat hervormingen noodzakelijk zijn, menen zij dat die taak niet aan een rechtse regering mag worden toevertrouwd. Ze klagen over gebrek aan inspraak en verwijten de regering slechts oog te hebben voor takken van wetenschap waarmee geld te verdienen valt.
Eind februari gooide Sarkozy olie op het vuur, toen hij in een toespraak de paar Franse Nobelprijswinnaars vergeleek met ‘de bomen die het bos verbergen’. Een en ander resulteerde in stakingen, demonstraties en talrijke ludieke protesten, zoals genoemde Ronde infinie des obstinés, maar ook in voorleessessies uit La Princesse de Clèves. Dit nadat de president had bekend dat hij als scholier niet door de beroemde zeventiende-eeuwse roman van Mme de La Fayette heen kon komen en verklaarde dat hij het te gek voor woorden vond dat aspirant-ambtenaren in staat moeten zijn om er tijdens examens vragen over te beantwoorden.
Een duidelijke winnaar heeft het al maanden durende conflict tussen de regering en de docent-onderzoekers nog niet opgeleverd. De verliezers zijn al wel bekend. In de eerste plaats zijn dat de studenten, van wie sommigen al drie jaar achtereen te maken hebben gehad met ontwrichtende protestbewegingen. Maar de grootste verliezer is de universiteit zelf. Dat stelt althans Marcel Gauchet. Volgens de filosoof en auteur van het in 2008 verschenen boek Conditions de l’éducation is de universiteit in Frankrijk altijd al een ondergeschoven kindje geweest. De maatschappelijke en intellectuele elite stuurt haar kinderen als het even kan naar ultraselectieve en excellente Grandes Écoles, met als gevolg dat het probleem van de universiteit, anders dan in andere landen, niet als vitaal beschouwd wordt. ‘De voornaamste consequentie van het huidige conflict zal een verdere afbladdering van het imago van de universiteit zijn’, aldus Gauchet. ‘Studenten die kunnen, nemen alsnog de wijk naar een Grande École, terwijl de universiteit blijft zitten met de studenten die nergens anders aan de bak komen.’
MARIJN KRUK

Een sterk signaal
Rabat – Mahjoubi Aherdane, bijgenaamd de ‘Berberhoofdman’ van Marokko, éminence grise van de Berberpartij Mouvement Populaire (MP), een chic en trots heerschap dat al vijftig jaar meeloopt in de Marokkaanse politiek, liet onlangs weten dat ‘het Amazigh’ aan de jonge kroonprins Moulay Hassan diende te worden onderwezen. Een origineel standpunt van de MP, dat bij mijn weten nog nooit eerder is geventileerd.
De toekomstige Marokkaanse koning moet ook ‘het Amazigh’ beheersen. Ter herinnering: in de grondwet staat geschreven dat het Arabisch ’s lands taal is, omdat Marokkanen Arabieren zijn. Maar die grondwet, dat weet iedereen, is een product van de onafhankelijkheidsstrijd en is zeer ideologisch getint. De bewering dat alle Marokkanen Arabieren zijn heeft weinig met de werkelijkheid te maken, sterker nog, er zou meer reden zijn te beweren dat ze allemaal Berbers zijn.
Enfin, wat wil Aherdane? Volgens Ahmed Benchemsi, hoofdredacteur van het grootste Franstalige weekblad TelQuel, speelt de oude vos hier een sluw spel. Immers, in Marokko, zo schrijft Benchemsi, begint en eindigt alles bij de koning. Mocht Mohammed VI ‘het Amazigh’ laten opnemen in het curriculum van zijn zoon, dan zou daarvan, om het in het Nederlands te zeggen, een sterk signaal uitgaan. In een mum van tijd zou ‘het Amazigh’ op alle scholen in het land worden onderwezen, zoals de Berbers acht jaar geleden al werd beloofd.
Benchemsi gaat hier verder niet op in, maar grijpt de kwestie aan om nog eens te onderstrepen dat volgens hem er maar één taal beschouwd kan worden als de taal van alle Marokkanen, een taal die alle facetten (Arabisch, Berbers, enzovoorts) van de Marokkaanse identiteit in zich bergt, en dat die taal het Marokkaans Arabisch is.
Zelf wil ik nog even doorgaan op het onderwijzen van dat ‘Amazigh’. De mannen van het Ircam, het Koninklijk Berberinstituut, zijn al jarenlang bezig dat ‘Amazigh’ dat onderwezen moet gaan worden, te ontwerpen. U leest het goed: ontwerpen. Er worden in Marokko immers drie Berbertalen gesproken. Welke van de drie moet dan op scholen worden onderwezen? De grootste gemene deler natuurlijk! Als de mannen straks klaar zijn met deze klus kunnen de onderwijzers en leraren aan de slag.
Wat ideologie al niet vermag. Het Standaard Arabisch dat de moedertaal is van niet één Marokkaan is in het onderwijs al tot voertaal verheven, louter omdat de staat graag wil dat Marokkanen Arabieren zijn. De desastreuze gevolgen daarvan, voor de kwaliteit van het onderwijs, zijn nog maar al te voelbaar. Nu de Berbers hún aandeel in de Marokkaanse identiteit erkend willen zien – op zichzelf niet onterecht – moeten die arme kinderen straks ook een soort Esperanto-Amazigh leren, een taal die zelfs nooit heeft bestaan.
KEES BEEKMANS

Zuma’s koorddansje
Johannesburg – Geen onaardig resultaat: je haalt 0,83 procent van de stemmen en toch mag je een staatssecretaris leveren. Dit overkwam het Zuid-Afrikaanse Vryheidsfront+, dat ondanks de belabberde prestatie tijdens de verkiezingen van 22 april partijleider Pieter Mulder beloond zag met een kabinetspost, die van staatssecretaris van Landbouw. Hij zal wat onwennig om zich heen kijken, een saaigekapte Afrikaner, omringd door een keur van zwarte vakbondsactivisten, radicale ex-ANC-jeugdleiders en communisten, die door president Jacob Zuma zijn aangesteld, nadat dit linkse triumviraat hem middels een krachtige campagne aan de macht had geholpen.
Mulder is erbij gesleept om de angstige Afrikaners te behagen. Landbouw is een heikel punt voor de blanken, zeker na de gewelddadige onteigeningen in buurland Zimbabwe. De Afrikaner boer is vergroeid met zijn land, zijn vee en zijn granen. En die Afrikaner boer vormt ook de ruggengraat van de economie. Daarvan moeten er dus niet nog meer emigreren, want zonder eten zal Zuid-Afrika met zijn gigantische werkloosheid en naderende recessie inktzwarte tijden tegemoet gaan. Goeie zet van Zuma.
Het was schipperen voor de op 10 mei beëdigde president, die maar liefst 34 ministers en 28 staatssecretarissen benoemde. Zuid-Afrika is een land van minderheden en krachtige belangengroepen, waar je als staatshoofd als een jongleur mee om moet gaan. Nelson Mandela probeerde dat, hetgeen vaak ten koste ging van de kwaliteit van het bestuur. Zijn opvolger Thabo Mbeki gaf voorrang aan vriendjes uit zijn struggle-verleden, zodat het land zat opgescheept met een gevaarlijk misbaksel als de minister van Gezondheid Manto Tshabalala-Msimang, een notoire aidsontkenner.
Tshabalala-Msimang zien we goddank niet terug in Zuma’s kabinet. En voor Winnie Mandela was ondanks haar hoge positie op de ANC-kieslijst evenmin plaats. Wel keerde zakenman Tokyo Sexwale terug in de politiek, nu als baas van het nieuwe ministerie van Menselijke Nederzettingen, mogelijk om zich warm te lopen als opvolger van Zuma. De communisten heeft Zuma weten te paaien door partijvoorzitter Blade Nzimande de post van minister van Hoger Onderwijs te geven, een plek waar hij in economisch opzicht weinig schade kan aanrichten. Het ‘rode gevaar’ getemd.
En de lieveling van het Westen, de banken en de investeerders, Trevor Manuel? Met hem had Zuma nieuwe plannen. Al sinds 1996 bekleedde Manuel de post van minister van Financiën en werd hij bejubeld om zijn kundige, behoudende beleid. Zuma benoemde het voormalige hoofd van de belastingdienst Pravin Gordhan als Manuels opvolger.
Toch halen de markten voorzichtig opgelucht adem. Niet alleen omdat Gordhan een uitstekende staat van dienst heeft, maar vooral omdat Manuel stevig in beeld blijft. Hij gaat een nieuw in het leven geroepen commissie leiden die onder meer de landelijke beleidsstrategie zal uitzetten. Alleen de naam van die commissie doet de kapitalisten rillen: National Planning Commission. Dat riekt toch wel erg naar een oude sovjetuitvinding.
FRED DE VRIES